دبیر: محمدرضا فرزاد
آغاز: دی ماه ۱۳۸۹
در این پرونده به تعریف و بازشناسی گونه ای از سینمای مستند که از آن به ” فیلم مقاله ” نام می برند، برمی خیزیم. در این جا سخن از گونه ای سینمای مستند خواهد رفت که ویژگی های خصلت نمای آن دامنه ای دارد از حدیث نفس (خودبیانگری)، تأمل در نفس ( خودبازتابی) تا اعتراف گویی، نقد خویشتن، فاصله گذاری و تعامل با مخاطب. “مقاله” را به تأسی از دیگر مترجمان و برای پرهیز از تشتت زبان، معادل عبارت انگلیسی essay گرفته ام. پس به خاطر داشته باشیم که مراد ما از مقاله، مقاله های آکادمیک (paper ) و ژورنالیستی (article) نیست و نباید آن را با معیارهای پیرامتنی قطع و فرمت و تعداد کلمات و … سنجید.
آیا مقاله شکلی از هنر است یا شکلی از آگاهی؟ گئورگ لوکاچ در یکی از مقالاتش که بیش از هفتاد سال پیش نوشته شده، به صراحت به طرح این پرسش پرداخته است. او در این مقاله بحث خود را با این نتیجه به پایان می رساند که مقاله نویس، اسیر موضوع نیست، و صرفا با تواضعی آمیخته به طنز و کنایه به موضوع خود وفادار است، و در نهایت با رویکردی اصولی تر به مقولات می اندیشد.
شعلۀ ادامۀ بحث در بارۀ شالودۀ تئوریک فیلم مقاله هنوز در من باقی است! راستش، پای بک دلیل رذیلانه، یعنی توضیح خودم و سبکم در فیلمسازی هم در میان است. آیا حالا دریافته اید که جدا از شوق نظری، چرا این همه، نوشتن در بارۀ فیلم مقاله در من اشتیاق ایجاد می کند؟
مقاله، چه essay و چه article، به گمان من، به هر رو، یک چیزی از منطق و استدلال و طبقهبندی توش هست. چیز کاملاً احساسی و کاملاً آزاد نیست. من در حین ساختن هر یک از فیلمهای مستند خود اکثراً خود را در جایگاه یک مقالهنویس احساس کردهام.
آیا محوریت پیدا کردن گفتار در جهت بیان نظرگاه شخصی فیلمساز، فیلم را فیلم/مقاله می کند؟ احتمالا”. این تعریف و شاخصه اما همیشه اصل و جاری نیست؛ مثلا” برای من سه فیلم قضیه، شکل اول شکل دوم، همشهری و مشق شب کیارستمی هم یک جوری فیلم/مقاله اند، چون در هرسه دغدغه های رفتارشناسانه/آموزشی/فرهنگی – و در عین حال شخصی – فیلمساز نقطۀ حرکت فیلم اند و فیلم در مسیر و متمرکز بر گفتار دائم آدم ها حول یک محور و موضوع روشن و مشخص شکل می گیرد.
ادامۀ بحث دربارۀ شالودۀ تئوریک فیلم مقاله، هنوز شعلۀ اشتیاقش در من نفسرده است؛ و راستش پای یک دلیل رذیلانه یعنی توضیح خودم و سبکم هم در میان است. آیا حالا دریافته اید که چرا این همه نوشتن دربارۀ فیلم/مقاله در من اشتیاق و عطش ایجاد می کند؟
” فیلم مقاله باید کلام داشته باشد، آن هم در قالب یک متن، حال می خواهد خوانده شود، می خواهد زیرنویس شود یا میان نویس “؛ ” متن باید بازنمای صدایی واحد باشد “؛ ” متن باید یک خط منطقی از یک گفتمان یا معضل و مساله را بازنمایی و دنبال کند “؛ ” متن باید چیزی بیش از اطلاعات به دست دهد و تحلیل کند، باید نگرشی کاملا شخصی، مشخص و قدرتمند داشته باشد “؛ ” زبان متن باید تا جای ممکن خوش پرداخت، جذاب، شیوا و رسا باشد”.
نمی دانم چرا این نوع فیلم را غالباً سرمقاله در برابر مقاله تعریف کرده ام. آیا به این دلیل که اساسا” در ایران کمتر فیلم دارای تشخصی وجود داشت که صدای فیلمساز را بیان کند و کمتر فیلمی مشاهده می شد که مضمون و درکی شخصی از واقعیت را بیان کند (و به واقع فیلم مقاله باشد) ؟
پل آرتور در مقاله ای دربارۀ این پدیده که خود ” یورش اخیر فیلم مقاله ها” تعریفش می کند، چنین می نویسد: ” مقاله که لعابی از آمیزۀ تاریخ شخصی، ذهنی و اجتماعی در خود دارد، به عنوان فرم غیرداستانی پیشرویی درعرصه های ابداع هنری و روشنفکرانه رخ نموده است”.
عکس، خود سخن میگوید و چیزهایی را به روش خودش بیان میکند که مثلاً این زن ِنظامیِ در پیشزمینة قاب ایستاده و ویتنام پسزمینة قاب را اشغالکردهاست. این افسانه میگوید که جین فاندا از سکنة هانوی سئوال میپرسد. این مجله، نه پرسشهای پرسیده و نه پاسخهای داده شده توسط حاضرین در این عکس از مردم ویتنام را چاپ نمیکند.
ما “همهچیزروبراهه” را رها نخواهیمکرد. برعکس، با رفتن به جاییدیگر مثل ویتنام به فیلم برمیگردیم؛ چراکه تو از ویتنام برمیگردی. اما اینجا این مسالة مهم است که ما با ابزار خودمان به آنجا میرویم. با چه ابزاری؟ با ابزار تکنیکی کارمان و استفادة اجتماعیای که از آن میکنیم ( تو با این عکس در ویتنام، ما با فیلممان در پاریس)
شاید کسانی از این که با این نوشته، بدون هیچ سابقۀ معتبری، به نفی آرای آدورنو و لوکاچ دربارۀ مقاله برآمده ام، حسابی شاکی شوند و ناباورانه به این مطلب بنگرند. اعتراف می کنم آن چه دربارۀ دیکتاتوری فرمت مقاله می خواهم بگویم، حاصل فکرهایی است که یکسر از تجربۀ زنده ی نوشتن ام فراروییده و محصول طرز و سلیقه و چالش هایی بوده که همواره تسلیم نشدن به قواعد ژانر مقاله پیش پای نویسنده می نهد و کاملا تازه است.
بر آن بودم تا پیش از گشودن این پرونده، شرح لوکاچ درباب ماهیت و فرم مقاله در مقدمه کتاب ” جان و صورت ” را عینا از برگردان فارسی آن نقل کنیم. افسوس؛ ترجمۀ فارسی را سخت خوان و بدعت گذار و بیهوده پیچیده یافتم. از این رو در پی، بخش هایی از مقالۀ نورا [...]
از این پس و در سلسله مطالبی به تعریف و بازشناسی گونه ای از سینمای مستند که از آن به ” فیلم مقاله ” نام می برند، برمی خیزیم. شاید در این میانۀ بی نوایی، چنین سودایی، در دیدۀ بسیاری، تعارف ” زردک ” بنماید و طرح مباحث نظری در این هنگامه که غم نان [...]
Copyright © 2012 vamostanad.com. S. Zebardast made it.