من مهدی باقری را نه شخصا” می شناسم و نه علاقۀ ویژه ای به آثارش داشته ام، اما فکر می کنم باید مستند پیرپسر او را توی بوق کرد و بارها در باره اش خرف زد.

پیرپسر را مثل یک فیلم هندی دیدم و ته اش، هم رها شدم در هوا و هم گرفتار هق هق پدر مهدی بودم؛ چه وضعی! اگر آن ایدۀ خیره کنندۀ پرتوافکن را همچنان رعایت کنم، باید از فیلمی که این همه آدم را احساساتی می کند، خوشم نیاید. خیلی اوقات بازی کردن با اخساسات تماشاگر نشان بی بنیه بودن وجوه ساختاری و معنایی فیلم است و واقعا از این جور فیلم ها باید حذر کرد. اما مسئله این است که فیلم مهدی باقری هیچ تلاشی برای احساساتی کردن مخاطبانش به خرج نمی دهد. هبچ! اما با این همه اشک من یکی را درآورده. مهم بودن فیلم هم اصلا” ربطی به این ندارد که اشک آدم را در می آورد؛ ربطی هم به ساختار تجربه نشده و بکه ای ندارد که تا حالا کسی آن را به کار نگرفته است؛ نیز ربطی به حرف بسیار مهمی ندارد که فیلم بیانگر آن است. همۀ اهمیت فیلم در استناد به یک وضعیت وجودی است که چنگ انداخته در ریشه های فضا و زمان ما و آن را سرراست ساخته و به اجرا درآورده، باورپذیر و مؤثر به نمایش نهاده و ما را متأثر می کند، به فکر وا می دارذ و به ما پیشنهاد می کند آن را از یاد نبریم؛ و نه تنها به آن بیندیشیم، که با ولع به دنبال ساختن چنین فیلم هایی باشیم که هوا و زمان و زندگی یک نسل را چنگ می زند و در دست می گیرد؛ مثل نشان دادن یک قورباغۀ لزج که هر لحظه ممکن است از دستت جست بزند بیرون، در حالی که تو به انگشت های پایش چسبیده ای و معلق تماشایش می کنی و تو را وا می  دارد که بپذیری این زمان و این موقعیت را چه خوب نشان داده است.

فیلم از شب ازدواج برادر کوچکتر مهدی شروع می شود. مهدی در عروسی شرکت نکرده، اما دوستش را فرستاده که فیلم بگیرد. پدر و مادر و دایی هریک به شیوۀ خود چشم انتظار مهدی اند تا بیاید، اما او نمی آید. می فهمیم او خود را پیرپسری می بیند که در اثر عدم مدیریت پدرش و خراب شدن وضعیت اقتصادی زندگی شان از رسیدن به خواسته هایش دور مانده است. در فضای این اغراق و حساسیت  – می شود خواندخودخواهی و طلبکاری – ادامه و همۀ روایت فیلم بر مدار محکوم کردن پدر دور می زند و تا جایی که به روایت کلامی او بستگی دارد، فیلم یک پدرکشی تمام عیار است. مهدی به هرکسی رو می کند تا این احساسش را به بار بنشاند: مادر، برادر، دایی، دوست پسر، دوست دختر، پدربزرگ، .. او خود را به عنوان یک روشنفکر طلبکار و جسور که حرفش را می زند و شورش اش را علیه نسل گذشته ظاهر می سازد، برحق می داند. معتقد است پدر تکالیفی در برابر او داشته که رعایت نکرده و بدهکار اوست. او هیچ اشاره ای به تکلیف خودش نمی کند. غرق زبان است و توان عمل از او سلب شده؛ نمی تواند چیزی بنا نهد و تنها رسالت او ویرانی است. برادرش جایی اشاره می کند که او هرگز دست از خودخواهی اش برنداشته و نخواسته فیلمی بسازد که سفارش دهنده اش خواسته  و مهدی که از فرودستی طبقه اش و خانواده اش ناراصی است و می خواهد خود را بالا بکشد و جاه طلبی ها یا حقوق حقۀ زیستن مرفه تری را می طلبد، تنها بلد است پدری را که ورشکست شده محکوم کند، تلاشش را نبیند و همۀ کاسه کوزه ها را بر سر او بشکند.

در پیرپسر روایتی اتفاق افتاده رها از همۀ برداشت های ژورنالیستی و  به ما امکان دیدن رنج های زنده، موجودیت آدم های ایرانی و وضعیت های دشوار تراژیکی را می دهد که در ضمن دارای ظرفیت های دراماتیک فراوانی اند و متذکر وضعیت سینمای حرفه ای ما می شود که این همه از سرچشمۀ زندۀ زندگی های ما جدا افتاده و امکان دیدن فردیت دچار درد و رنج انسان هایی را از دست داده که در چرخدندۀ بحران های بزرگ، روایات کلان، رویدادهای اجتماعی و تلقی های فرهنگی و بومی محاط بر هستی شان گرفتارند و زندگی، احساسات، درون و موقعیت شان زیر شلاق های عذابی قرار دارد که خیلی کم قادرند لب باز کنند، در باره اش با هم گفتگو کنند، همدیگر را درک کنند، به هم گوش بدهند و همدیگر را بفهمند.

پیشنهاد مهدی باقری همین جرئت پرده دری و غلبه بر ترس برای بیان خود است به شیوه ای کاملا” تازه، از طریق دیدن دیگران. خود را در آینه هایی یافتن که هربار در آن ها نگریسته ای، خود را تماشا کرده ای و آینه را ندیده ای؛ و خوبی فیلم در آن است که فیلمساز اصلا” مدعی آگاهی، توبه و کشف امکان تماشا و مراعات دیگری نیست. مهدی در تمام فیلم همان طور معلق است ؛ ولی فیلمش معلق نیست؛ گویی مهدی باقری به اضافۀ یک مهدی باقری دیگر فیلمی پارادوکسیکال ساخته است؛ فیلمی که مهدی باقری دیگران را تماشا می کند و ضمنا” خودش را تماشا می کند، آن هم در حالی که سوژه قرار نگرفته. گویی شناسنده چشمی دیگر است و او همان چشم خودش را دارد و این، توان بزرگ پیرپسر است.

وجه مهم فیلم آن است که ادا در نمی آورد و فیلمساز از خود کسی که عبرت آموخته و فیلم سبب شده چشمهایش باز شود، به نمایش نمی گذارد. در مسیر روایت فیلم ما از طریق آدم هایی که با مهدی می نشینند، به جای محکوم کردن مهدی یا هر یک از آن دیگران، به اصل و ریشۀ مسئله و بحرانی توجه می کنیم که روحیه، روانشناسی، تفکر و موقعیت رنجبار یک نسل است؛ نسلی که طرز تفکرش خود یکی از اساسی ترین دستمایه های دردهایش را فراهم آورده است.

***

من مفصلا” در بارۀ وجوه مختلف این فیلم و این که چرا فیلمی بسیار مهم است خواهم نوشت، و در بارۀ این که چرا به همان اندازه، بازتاب یک زمان و وضعیت وجودی یک نسل و فیلم مفیدی برای خانواده هاست و می تواند به طور وسیع در ویدئوکلوپ ها و کتابفروشی ها و سوپرمارکتی ها عرضه شود. حالا فقط می خواهم بگویم پایان بندی فیلم تجلی دیگری از همان روحیه و واقعیت وجودی نسلی است که می خواهد هرطور شده حرفش را به کرسی بنشاند و برای او پدرکشی و طلبکار بودن از همه افتخار است. مهدی بالای محوطۀ جامپینگ می رود تا با طناب در هوا پرتاب شود. این بازی/ترس اساست که بر مبنای دو کانون و ماجراجویی انسان مدرن شکل گرفته: ۱ – تجربۀ خودکشی و ۲ – تجربۀ ترس و تجربۀ عمل کردن و انتخاب و اختیار به قیمت مرگ. اما این یک بازی است، نه ماجرای خطرآفرین حودکشی یا لبۀ مرگ. با این همه کسی که خود را پرتاب می کند واقعا” باید تا حدود زبادی بر ترس خود غلبه کند؛ ترس از مردن، ترس از زندگی. بدی پایان بندی، با جمله ای که مهدی می گوید، آن است که به جای نمایش فضای معلق بودن او – شبیه معلق بودن در چرخ و فلک در هوا – ما را به سمت یک وسوسۀ پنهان حودکشی هدایت می کند و این کمی ننر و لوس است و همچنان طلبکار ماندن.

من فیلم مهدی باقری را خیلی دوست دارم و معتقدم پیرپسر در کنار بهترین فیلم های گواه و اجتماعی کل سینمای ایران – و نه فقط سینمای مستند ما -  قرار می گیرد. امیدوارم آن را روی پیشخوان همۀ کتابفروشی ها، سوپرمارکتی ها و ویدئوکلوپی ها ببینیم.