اگر کمی عشق موسیقی داشته باشید هم نت ِ «سکوت» را می­ فهمید و هم اجرای «فالش» یک نت یا عبارت موسیقایی را، اما نت ِ سکوت را نمی­ توان به هر شکل اجرا کرد، تنها می­ توان نشنیدش. اما در موسیقی «سکوت» تنها در یک حالت معنا می­ دهد: وقتی نت ­ها نواخته شوند. وقتی نتی شنیده نمی­ شود، سکوت تنها نشانه ­ی غیاب موسیقی است. می­ دانید چنین سکوتی در سینما مثل چیست؟ جواب این است: گربه­ ای سیاه، خوابیده در شب، در یک ذغال­خانه؟! اسم این وضعیت را گذاشته­ام: سکوت ِ فالش ِ خفن؟! چنین وضعیتی زمانی پیش می­آید که در عالم کار مستند هیچ کاری نشود کرد. مثل زمانی­که می­خواهی بروی درباره­ی موسیقی فیلمی مستند بسازی.

در این چند ساله، دست­کم در ده سال گذشته، درباره­ی موسیقی (از هر نوعش) فیلم­های کمی ساخته نشده است. می­دانیم که بیشتر این فیلم­ها کار جوانانی است که خارج از مدار سفارش­دهی و سفارش­گیری در نهادهای دولتی فیلم ساخته­اند. ممکن است که گفته شود باز هم می­شود چنین باشد، اما باید پرسید تا کی؟ مگر توان چرخه­ی آزاد و مستقل سینمای مستند ما تا به کجاست که بتواند تحمل چنین حرکتی را داشته باشد؟ خوب است روشن­تر بگویم که داستان چیست:

مدتی است که گویا یک حرکت گسترده در سراسر شبکه­های استانی سیما اما با بودجه­ای که ازتهران (یعنی با بودجه­هایی بیشتر و به­نسبت مکفی) تصویب و پرداخت می­شود، شروع شده برای تولید یک رشته آثار جدی مستند. به­نظر می­رسد گسترده­ترین حرکتی باشد که در این سطح وعمق در سیمای جمهوری اسلامی آغاز شده و امیدهای زیادی را ایجاد کرده است. برای این حرکت خوب که ظاهراً خود سیمایی ها نامش را نهضت مستندسازی گذاشته­اند، برای هر یک یا چند استان یک عده مجریان طرح تعیین شده که تا آن­جا که خبر دارم افراد کارکشته­ای هستند. این مجریان طرح که گویا اختیارات زیادی دارند (دست­کم در یک مورد که خودم با او تماس­هایی داشته­ام) تأکید دارند که در تولید مستندها قرار نیست که باز سراغ موضوع­های همیشگی بروند و قصد دارند سنت­شکنی کرده و بیشتر روی مسایل اجتماعی متمرکز شوند و اگر هم موضوع­های بارها کارشده قرار است کار شود، حتماً با نگاهی نو باشد و مانند این­ها. دست­شان مریزاد! اما در این میانه حرف و حدیث­ هم کم نیست.

بیایید یکی از رشته­هایی که مسبب این حرف­ها شده را بنگریم: چند ماه پیش که این حرکت تازه به­راه افتاده بود و به­اصطلاح موتور آن داغ شده بود، طرحی دادم به شبکه­ی استانی اصفهان برای ساخت فیلمی درباره­ی موسیقی در این شهر، آن هم نه درباره­ی شخصیت­های مشهور بلکه درباره­ی عشق به موسیقی و ریشه داشتن این هنر در تار و پود زندگی شهر و مردمان آن. روی این طرح نزدیک به یک سال کار کرده بودم و در باب گوشه­ای از این موضوع، البته با هندی­کم، یک فیلم میان­مدت هم ساخته بودم. طرح به­گونه­ای بود که به هر کس نشان می­دادی به آن سمپاتی پیدا می­کرد. آن را برای مجری طرح که فرستادم فوراً تأییدش کرد اما گفت که باید شورای طرح و برنامه ابتدا آن را از نظر مسئله­ی «خط قرمز»ها بررسی کند. ته­ش را بگویم این­که تصویب نشد. بعدتر دوستی از هم­ولایتی­هایم توصیه کرد که اگر به تلویزیون گیلان طرح بدهم خوب است. سریع طرحی را که نزدیک به ۲۵ سال ذهنم را اشغال کرده بود و دو سالی برای نوشتن فیلم­نامه­ای داستانی و بلند برایش وقت گذاشته بودم (و سر آخر به­دلیل تعدد مشغله و نبود فرصت تمام­وقت برای ادامه­ی پژوهش رهایش کرده بودم) این­بار برای یک مستند، آماده کردم. طرح درباره­ی ترانه­ی رعنا بود که مدتی پیش در بحث از آلبوم گروه رستاک، به آن پرداخته بودم. با مجری طرح گیلان که تماس گرفتم پیش از هر توضیحی آب پاکی را روی دستم ریخت که اصلاً در سطوح بالای استان نسبت به هرگونه کار روی این ترانه نظر مخالف دارند. کمی بعدتر هم شنیدم که در یک استان دیگر هرگونه طرحی در باب موسیقی، حتی درباره­ی آواهای محلی و روستایی رد شده است.

تعیین چنین خطوط قرمزی برای کار درباره­ی یکی از هنرهای مهم ملی و ریشه­دار کشور، آن­هم زمانی که یکی از جدی­ترین حرکت­های مستندسازی پس از انقلاب به همت خود سیمای جمهوری اسلامی راه افتاده است، جای سوال دارد. اما خودمانیم تعیین چنین خط  قرمزهایی تنها به موسیقی محدود نمی­شود و به خیلی عرصه­های دیگر هم کشیده می­شود و روشن است که منظورم عرصه­های سیاسی نیست. با این اوصاف و هنگامی که از مستندساز انتظار داریم که بیاید و سنت­شکنی کند و نگاه خود را نو کند و عرصه­های تازه را بیازماید، تعیین چنین خط قرمزهایی نقض غرض نیست؟ یکی از همین مجریان طرح که انسان کارکشته­ای است و خیلی هم دوست­ش دارم، در دیدار با عده­ای از مستندسازان باتجربه در یکی از استان­ها (شاید صحیح نباشد نام ببرم) به درستی گفته که ما باید از قرن نهم بیاییم بیرون! اما وقتی که چنین خطوط قرمزی تعیین می­شود، آیا می­توان از قرن نهم بیرون آمد؟!