در ادامۀ بحث بحران کار ( یا بیکاری) برای مستندسازان حرفه ای و مقید به مستندسازی (و نه برنامه سازی) مان، به این واقعیت گذر می کنیم که بخش مهمی از مشکل در خود ما و در وابسته بودن منفعلانه به سفارش های منابع و ادارات دولتی و رسمی یا نهادهای صنعتی و خدماتی است که اغلب، با مشخصه ها و ملزومات شکل گیری فیلم مستند ناآشنایند و کار با آن ها فرسایشی و نفسگیر است و بحث های از سر توجیه کار و حواشی از این دست، زمان و جای کمی برای امر حرفه و خلاقیت در فیلم و اثر مطرح باقی می گذارد و از قرار، برای جا افتادن و کسب موقعیت حرفه ای در این فضا چاره ای جز طی کردن این مسیر نیست. مشکل نه در پذیرش این سفارش ها، بلکه در پذیرش منفعلانه و از سر استیصال، و نه فعال و معتقد به انجام حرفه ای این سفارش ها است. در مملکتی وابسته به درآمد نفت و اسیر انحصارات روزافزون، مقید شدن بخش مهمی از فعالیت مستندساز حرفه ای به سفارش های دولتی و دارندگان حق انحصار و پول حاصل از فروش نفت، چندان غیر طبیعی و مذموم نیست. مهم این است که فیلمساز درگیر با این فضای کار و فیلمسازی، از سر ناچاری به این نوع فیلمسازی رو نیاورد، فضای کارش را جدی بگیرد، به تدریج موقعیت و نقش حرفه ای اش را بشناسد و محقق سازد، مهر و نشان خلاقیت اش را بر حاصل کارش بنشاند و سفارش دهنده را به حقانیت دانش و حضور حرفه ای خود متوجه و باورمند سازد. در شرایط کنونی که سفارش های نهادهایی چون مرکز گسترش یا تلویزیون و دیگر نهادهای فرهنگی و رسانه ای مرتبط با فیلمسازی، کم یا نازل و برنامه ای می شود، تلاش برای رسیدن به جایگاهی حرفه ای و مسلط در نوع مستندهای سفارشی دولتی یا صنعتی، از معدود راه های مقبول و آبرومند برای مستندسازهای حرفه ای سینمای مستندمان است.
مشکل دیگر، که در نسل جوان مستعد مستندسازی مان شیوع بیشتری دارد، درگیر بودن بیش از حد و اسارت بار با جشنواره ها و جوایز آن و مطرح شدن از این طریق (به جای اهمیت دادن به آموزش و تجربه اندوزی در کار و جا افتادن به عنوان مستندساز حرفه ای) است. فیلم سازان متکی به این فضا توجه ندارند که این نوع فیلمسازی (بخصوص در مسیر فیلم ساختن برای جشنواره های خارجی) هم شکلی از سفارشی سازی است و شاید از نوع بدترش، چون تولید برای سفارش مشخص و آشنا رابطه ای شفاف و تعریف شده است، اما تولید در مسیر حضور جشنواره ای، نابخود فیلمساز را اسیر و درگیر می کند و او را از رابطۀ روشن با خود و جامعه اش دور می سازد.
فیلمسازانی هستند که در برابر این گزینه ها، راه جذب سرمایه برای تولید مستند های مستقل تر و فروش آن در داخل و خارج از کشور یا جذب سرمایه و سفارش خارجی را پیش می گیرند. این نوع فیلم ها برای که ساخته می شوند؟ مخاطب داخلی یا خارجی؟ بعد از این همه سال حیات سینمای مستندمان روشن شده است که جز فیلم هایی خاص و قدرت مند، که اتفاقی، کم تعداد و دور از یک جریان فیلمسازی ساخته می شوند، جمع بستن مخاطب خارجی یا داخلی برای حرکت در دل یک جریان مستندسازی، ناممکن است یا به خنثی و متوسط شدن (و نه قدرت یافتن) فیلم در هر دو فضا می انجامد. این نوع مسیرگذاری، به جهت نبود سفارش و بازار عرضۀ مناسب در داخل ایران و نیز جاذبه های مالی و اعتباری سفارش و عرضۀ خارجی، اغلب به تولید فیلم هایی مقید و اسیر در فضای همان سفارش و عرضۀ خارجی منتج می شود و جریانی جدا و بی رابطه با فضای مستندسازی مان را شکل می دهد. خواست و انتحاب من فیلمساز چنین است؟
راه جذاب، اما مغفول دیگری هم باقی است که کم شنیده و دیده ام که مستندسازها از آن بگویند یا در مسیر آن قدم بردارند؛ تولید فیلم مستند بر مبنای نیازهای آموزشی، فرهنگی، اوقات فراغت و متصل به زندگی جاری و روزمرۀ شهروند ایرانی. یک مثال بیش از هر توضیح و توجیهی این فضای مغفول را پیش چشم می آورد: بسیار دیده ایم کتاب ها، سی دی ها و دیگر انواع تولید های مکتوب و دیداری و شنیداری را که بر مبنای نیاز های آموزشی یا برای سرگرمی سازی کودکان، زنان و آدم های جوراجور درگیر با خواست ها و معضلات جوراجور، تولید و عرضه می شوند. چرا سینمای مستند نتواند به این عرصه ها وارد شود و در کنار همۀ این گونه ها، قابلیت ها و جذابیت ها خاص خود را برای پاسخ گویی به خواست و نیاز مخاطب های این فضا به کار گیرد و رو کند؟ یک مثال: کتاب و اثر مستقیم دیداری و شنیداری برای آموزش مبارزه با چاقی داریم، بیاییم یک فیلم مستند جذاب هم برای این نیاز و این مخاطب بسازیم و مثلا” سه چهار ماه، در فضایی مستندنگارانه، با اوقات روزانۀ پر دغدغۀ یک آدم در مسیر لاغر شدنش همراه شویم و زیر و بالا های این دوره و تجربۀ زندۀ آن فرد را، مؤثر و جذاب تصویر کنیم. در این مسیر، می شود فیلمی آموزشی ساخت یا فیلمی اجتماعی و رفتارشناسانه. مهم این است که هر دو فیلم به یک موقعیت موجود و مطرح در جامعه و انسان ایرانی تکیه می کند، سفارشش را از خود جامعه و سازوکار تولید و عرضه در بخش خصوصی می گیرد، مخاطبش از پیش روشن است و در مسیر ساخته شدنش، سینمای مستند را با موقعیتی ملموس از زندگی و جامعۀ ایرانی پیوند می دهد و نیز، قدرت و جذابیت بیانگری این سینما را به مخاطب خود می شناساند. این مسیر ناآشنا، نیازموده و سخت است؟ مستندساز حرفه ای شدن یعنی درآمیختن با مسیرهای تازه و موقعیت آفرینی از دل کشاکش هایی از این دست.
در فضای “وبلاگ” سایت مان این بحث را در حد و اندازۀ ورود به مباحث و با هدف جذب نظرات اهالی سینمای مستند مطرح می کنیم و طبیعتا”خواهان شرکت و حضور صاحب نظران دیگر هم هستیم.
