در بخش فیلم مستند “جشن سینما” ی امسال در هر کدام از سه بخش فیلم های کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت ۵ فیلم و در مجموع ۱۵ فیلم کاندیدای بهترین تهیه کننده شده بودند. سه کارگردان فیلم کوتاه تهیۀ فیلمشان را هم عهده دار بودند، در یک فیلم کوتاه تهیه کنندۀ اصلی کارگردان بود و مرکز گسترش در تهیه مشارکت داشت و تنها یک فیلم کوتاه تهیه کنندۀ حرفه ای جدا از کارگردان داشت. در بخش مستندهای میان مدت، دو کارگردان تهیه کنندۀ فیلمشان بودند، تهیه کنندۀ یک فیلم همسر و فیلمبردار کارگردان بود، تهیه کنندۀ اول (از میان دو تهیه کننده) ی یک فیلم باز کارگردان فیلم بود و تنها یک فیلم تهیه کنندۀ مستقل و جدا از کارگردان داشت. در بخش فیلم بلند مستند هم – که به نظر می رسد تهیۀ فیلم هزینه بر تر و دور از توان کارگردان ها باشد – وضع تقریبا”همین طور بود: سه فیلم را کارگردان ها خود تهیه کرده بودند، یک فیلم با تهیۀ مشترک کارگردان ها و مرکز گسترش بود و یک فیلم تهیه کنندۀ جدا داشت.
همین آمار جمع و جور تا حدود زیادی نشان دهندۀ درد مزمن جدی نبودن و تأثیر پایین حضور تهیه کنندۀ حرفه ای و مستقل در سینمای مستند ماست. انجمن تهیه کنندگان سینمای مستند ایران برای این وضعیت چه تحلیلی دارد و چه چشم اندازی پیش رو می بیند؟ این انجمن پس از این همه سال فعالیت و با این همه عضو (که از قرار اغلب شان باید حضور مستمر در تهیۀ فیلم مستند داشته باشند) به عنوان نهاد صنفی درگیر و مشرف به این مقوله، کی و کجا مسائل و مصائب تهیۀ فیلم مستند را در تحلیلی، میزگردی، سمیناری، کتابی یا فضاهایی از این دست پیش روی اهالی حرفه و کنجکاوان عرصۀ سینمای مستند قرار داده است؟ اصلا” به ادعای این نوشته باور دارد یا با نظر و باور دیگری طی طریق می کند؟ تحلیل و ترویج مسائل و مقولات تهیه کنندگی سینمای مستند را کار حود می داند یا نه ؟
انجمن تهبه کنندگان سینمای مستند در جشن سینمای دو سه سال پیش از محمد آفریده به عنوان مدیر مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی تقدیر کرد، در حالی که یکی از چالش های مهم این انجمن باید با همین مرکز گسترشی باشد که بخش مهمی از بودجۀ سالانۀ فیلم مستند را خود صرف تهیه و تولید فیلم مستند (کاری هم عرض و در رقابت نابرابر با تهیه کنندگان سینمای مستند) می کند، حال آنکه متناسب با نام و ادعایش باید سینمای مستند (و از جمله تهیه کنندگی این سینما) را حمایت کند و گسترش دهد، یعنی کمک کند که تهیه کنندۀ مستقل سینمای مستند شکل بگیرد و نه آنکه خود به یک بنگاه عریض و طویل تولید و عرضۀ فیلم مستند تبدیل شود، آن هم از نوع رانتی و غیر حرفه ای و غیر اقتصادی اش. مرکز گسترش خودش فیلم می سازد، با نام و عنوان تهیه کنندۀ غالب و مسلط بر رابطه، با کارگردان ها فیلم مشترک تهبه می کند و فیلم های آماده و تمام شدۀ کارگردان ها (و اغلب هم فیلم های خوب نتیجه داده) را هم می خرد و نام مرکز را به عنوان تهیه کننده بر تارک عناوین این فیلم ها می نشاند! همین مجموعه فعالیت ها بوده که انجمن تهیه کنندگان سینمای مستند را به تقدیر از مدیر این مرکز کشانده است ؟! در تمامی صدها تولید مستند مرکز گسترش فیلمی را نام ببرید که مرکز در آن نقش کامل و حرفه ای تهیه کنندگی – به معنای مدیریت و هدایت حرفه ای مجموعۀ مسیر از موضوع و ایده تا فیلمنامه و تا تولید و پس از تولید و عرضۀ حرفه ای و مؤثر _ برای فیلم ایفا کرده و در این امور الگو و پیشنهاد حرفه ای برای رشد وضعیت تهیه در سینمای مستندمان ارائه داده باشد. نهایت نقش مثبت آفریده و مرکز ایجاد فضایی برای جذب گاه به گاه چند کارگردان خوب، اما محتاج حمایت مرکز، و تولید چند فیلم خوب بوده است. این حاصل را بگذارید در برابر نقش مخرب مرکز در حضور دائمش به عنوان رقیب و مانع در فعالیت تهیه کننده های کم نفس و مستقل سینمای مستند و در عمل، به عنوان تهیه کننده، کاری جز دادن پول و تحویل گرفتن فیلم انجام ندادن! آماری که از تهیه کننده های موفق مستندهای کاندیدای جوایز امسال “جشن سینما” و نقش غالب کارگردان/تهیه کننده ها در این سینما دادم، به روشنی نشان می دهد که بودجۀ تولید فیلم مستند مرکز اگر به عنوان حمایت، پشتوانۀ فیلمسازی کارگردان/ تهیه کننده های این سینما ( که به سختی، اما با جدیت، بدون حمایت مرکز هم کار کرده اند و فیلم خوب ساخته اند) قرار می گرفت، یا امکان تهیه کنندگی مستمر برای تک و توک تهیه کننده های حرفه ای و مسقل مان ایجاد می کرد، هم کیفیت و تعداد فیلم های خوب سینمای مستندمان بیش از این ها می بود و هم موقعیت تهیه کنندگی در این سینما تکانی بیش از وضعیت کنونی اش خورده بود.
در این وضعیت، انجمن تهیه کنندگان سینمای مستند به عنوان نهاد صنفی متمرکز بر حرفۀ تهیه کنندگی فیلم مستند چه تحلیلی از اوضاع (و از جمله همین حضور مرکز به عنوان تهیه کنندۀ بسیاری از فیلم های مستند سال) دارد و چشم انداز وضعیت تهیه در سینمای مستند را چه می بیند؟ در همین جشن سینمای اخیر، انجمن چگونه فیلمی چون جای خالی آقا یا خانم ب را که زیروبالای فیلم داد می زند کار تهیۀ فیلم را کارگردان ها انجام داده اند، به عنوان تولید مشترک و با نام مرکز گسترش به عنوان تهیه کنندۀ اول می پذیرد تا فیلم یه یمن جدیت و استقامت سازندگانش خودش را این گونه به رخ بکشد و بالا بیاید و جایزه اش را نمایندۀ مرکز بگیرد؟ ما اگر هویت صنفی مان را در چنین مواقعی به کار نگیریم و بروز ندهیم، آن را برای کی و کجا ذخیره می سازیم و نگهش می داریم ؟
