ورق زدن صفحات تاریخ ممکن است کاری تفننی هم باشد، اما برای مستندسازها و اهل نظر پرداختن به تاریخ صرفاً از سر تفنن، کاری بیهوده و وقت تلف کن است. به عنوان مثال خیل کتاب های پرحجم «ترجمه و اقتباس» مرحوم ذبیح الله منصوری را می توان نوعی تفنن با تاریخ به شمار آورد و شخصاً هیچ گاه نتوانستم یکی از این کتاب های پرحجم را تا به آخر تحمل کرده و به پایان برسانم. از سلیقه ی شخصی که بگذریم علت این که نسل نوجو و جوان امروز تا این حد به شناخت اسطوره زدایی شده از تاریخ علاقه مند شده امری است وابسته به ضرورتهای زندگی در جامعهی مدرن. موضوع مهم نفس آگاهی خواهی نسل امروزاست. نسل امروز تشنه ی دانستن چیزی است که بر او رفته است، این نسل چه سنش به رویدادهای انقلاب و جنگ قد بدهد چه ندهد، سن پدر و مادرش به دوران جنبش ملی شدن صنعت نفت و یا سن پدربزرگش به مشروطیت برسد یا نرسد؛ صاحب و وارث تمام این تاریخ است و حتی در حد و به نوبه ی خود مسئول آن. انسان مدرن هم چنان که به پیروزی ها و موفقیت ها و دست آوردهای نسل های گذشته افتخارمی کند، نقاط ضعف نسل گذشته را بهعنوان نقاط ضعف خود تلقی میکند و مسئولیت آنها را بر عهده می گیرد و از این کار احساس شرمندگی هم نمیکند. شناخت و آگاهی را لازم دارد برای غلبه بر نقاط ضعف و نردبانی میداندش برای ترقی. انسان مدرن که امروز دیگر باید متکی به خرد ارتباطی باشد (هابرماس) نمی تواند خود را برکنار دارد از شناخت نفس، و یکی از پایه های این شناخت، شناخت تاریخی است. و بر این گمانم که شناخت تاریخی ِ اسطوره زدایی شده ی مورد نظر این انسان، به شناخت های «علمی» ِ موجود بسنده نمی کند و در بسیاری از حکم های ازپیش اثبات شده چون و چرا می کند. این روح پرسشگر است که چنین، همه ی هویت واقعاً موجود و یا فرضی را به چالش می کشد. شاید از همین رو باشد که سینمای مستند ِ گفت وگومدار، مستندهای ملهم از سینما حقیقت و مستندهای مشاهده گر که امر پژوهش در درون آن و در فرآیند مستندسازی اتفاق می افتد، تا این اندازه در میان نسل آشنا به این سینما، از محبوبیت برخوردار است.
«سرزمین گمشده» درباره ی پایان کار فرقه ی دمکرات آذربایجان و سرنوشت تلخ هزاران مهاجر آن فرقه که تمام آرزوهای بزرگ خود را در بهشت کمونیستی اتحاد شوروی دفن کردند و اثر وحید موساییان که با هزینه و زحمت بسیار ساخته شد و الحق به قدر کافی قدر دید؛ «خاطرات پیرمرد ۷۵ ساله» اثر محمدرضا اصلانی درباره ی جریان بسیار پیچیده و گاه تراژیک مبارزه برای تأسیس بانک ملی از پیش از انقلاب مشروطیت؛ و هم چنین «۴۴۴ روز» کار محمد شیروانی که به رغم نگاه احساساتی و گاهی از آن طرف بام افتاده اش! فیلمی مهم درباره ی یکی از مهم ترین رویدادهای اوایل انقلاب است؛ آثاری برجسته در این راستا به شمار می روند. فیلم هایی مانند «تهران انار ندارد» که با نوع نگاه یکسویه ی آن بسیار مشکل دارم، و فیلم «تهران در اعلان» که تحقیق به نسبت پر و پیمانی است در گونه ای از زندگی شهر تهران در طی تاریخ صدساله ی اخیر، نمونه هایی موفق هستند. همه ی این آثار میل و توجه جدی نسل امروز مستندساز ما را و هم چنین ظرفیت های مغفول این سینما را نشان می دهند و نفس وجود این آثار مهم نشان از ضرورت گسترش این ظرفیت ها و قابلیت ها دارد. خوشبختانه در همین یکی دو ساله چند مجموعه ی قابل اعتنای مستند کار شده که از جمله ی آن ها می توان «تصویرگران انقلاب» و «ما هم در جنگ بودیم» را نام برد. اهمیت این فیلم ها و مجموعه ها در این است که اگر به طور مثال فیلمی مانند «جست وجو» اثر امیر نادری و یا «برای آزادی» ساخته ی حسین ترابی در متن تحولات تاریخی ساخته می شوند و هم پا و هم دل با نقش آفرینان تاریخی حرکت می کنند؛ این فیلم ها و مجموعه ها با گذشت دو یا چند دهه این فرصت را به بیننده می دهند که بتواند از طریق دوربین مستند نگاهی رهاتر به تاریخ بیندازد و به جای همپایی و همدلی، با تاریخ چالش کند و رویدادها را فارغ از پیش فرض های ناشی از همدلی، نقد کند. به این ترتیب فرصت گرانبهایی برای اسطوره زدایی از جریان های تاریخی پدید می آید. کاری که مثلاً روبرت صافاریان با فیلم «روز آتش» در مجموعه ی «تصویرگران انقلاب» می کند در واقع تمرین لازم و مهمی است که اساساً خود مستندهای خبری و نسبت شان را با حقیقت رویداد به چالش می کشد.
اما تاریخ ما موضوعات پرچالش و هنوز وانگشوده بسیار دارد. هنوز درباره ی وقایع صدر مشروطیت، جنگ داخلی ِ پس از آن، جنبش جنگل، قیام تبریز، نقش انقلابیان قفقاز در مشروطیت و ترورهای مرتبط، برآمدن رضاخان، ماجراهای فرقه ی دمکرات آذربایجان، جنبش ملی شدن صنعت نفت و کودتای ۲۸ مرداد، دوران مبارزه ی پس از کودتا، جنبش چریکی و …. فیلم های مستند و داستانی بسیاری باید ساخته شود تا حق مطلب ادا شود. درباره ی هرکدام از این موضوعات اگر تنها پنج فیلم جدی ساخته شود (که رقم زیادی هم نیست) پس از مدتی ۵۰ فیلم جدی در باب تاریخ خواهیم داشت. هرچند برخی از موضوعات اشاره شده در بالا، آن قدر پیچیده هستند و دنباله دارند که حتی پنج فیلم مجزا برای از تاریکخانه درآوردنشان کفایت نمی کند. اما گذشته از موضوع هزینه به عنوان شرط لازم (که در شماره ی پیش گفتم) مسئله ی اصلی و شرط کافی، آزاد بودن دست فیلمساز برای گفت وگو و چالش است. فکر میک نم با وجود همه ی موانع موجود بتوان به بسیاری از موضوعات تاریخ معاصر پرداخت و زمان خوبی برای غلبه بر اسطوره های حاکم بر روان و وجدان ناآگاه انسان ایرانی معاصر فراهم شده است. شاید هم باید این زمان را فراهم کرد. گفت: «گر چرخ به کام ما نگردد/ کاری بکنیم تا بگردد!»
این سخن را پی می گیریم.
