فرق یک نگاه مدرن، هوشمند و پیشرو، با ادراکی کُند و لخت و کهنه و پا در گل گذشته چیست؟

ما این تفاوت را در هر جای زندگی و جامعه مان می توانیم رد بگیریم؛ در نحوه ی سازماندهی و نگاه به چیزی به نام انتخابات، در نحوه ی اداره ی یک مغازه، در سیاست، در اداره ی یک شهر، در روابط درون یک خانواده و در سینمای مستند!

عده ای قسم یاد کرده اند که اصلاً و هیچ جور به برداشتی نو در زندگی سینمای مستندمان در همه ی چیزهای این زندگی تن ندهند و آن را افتخاری برای خود می دانند که پای در گِل گذشته و جوانی شان مانده اند.

برای آنان حقیقت متعال، و ختم کلام، همان تجربه ی کهنه ی خودشان است. آن گذشته و آن آزمون و آن سبک و استایل زیستن و آفریدن و حتی آن تکنولوژی کهنه برایشان خداست!

آیا ورک شاپ های سینمای مستند در ایران محصول و منبعث از ضرورت یک آموزش نو و پست مدرن، غیر آکادمیک (نه الزاماً ضد آکادمی)، شالوده شکن و نافیِ ‌رابطه ی استاد شاگردی متداول و یک تولیدِ کارگاهی جمعی و مبتنی بر دیالوگ عملی نبوده است؟ آیا ریشه ی آن را نباید در همه ی تحولات قرن بیست و یکمی و انقلاب دیجیتالی و همه ی تمایزات فیلمسازی دیجیتالی با فیلمسازی آنالوگ دانست؟

البته هیچ ایرادی ندارد که از این نهاد جهانی و پدیده ی دوران در قالب انگیزه های فردی این و یا آن فرد پیشرو و مجری ورک شاپ ها حرف نزنیم؛ یا حتی از این پدیده ی عصری، اساتید سینمای آنالوگ هم بهره بگیرند، اما باید واقعیت، هویت، چرائی و کاراکتر هر پدیده ی زمانی/ مکانی را درست و در جایگاه اصلی اش شناخت و دوران آن را فهمید و ازخردکن الکتریکی همچون قندشکن سود نجست.

ورک شاپ های تولید انبوه اموری در هم تافته اند  و تولید انبوه و مستند رسانه ای و انقلاب دیجیتالی از یک سو و ساختار دیجیتالی و مستند بی واسطه، تعاملی و حتی انعکاسی و نمایشی امروزی و هنر نوی معاصر ارتباطی درونی دارند. اینها پدیده های به هم پیوسته ی یک زمانه و دوره ی ویژه است.

درک از هنر و رابطه ی دوران حاضر با همه ی گستره ی ارتباطی و گلوبالیزاسیون با پدیده ی‌ ورک شاپ ها و پخش رسانه ای و کهکشان اطلاعاتی جهانی و اهمیت تصویر مستند زندگی روزمره برای مصرف در سراسر جهان و با خبر شدن انسان ها از حال و روز هم و … اینها نکاتی است که باید در مورد ورک شاپ ها بدان ها اندیشید. چرا در این شیوه ی کار، دیالوگ و کار جمعی و رهائی از تأئیدهای آکادمیک به مسئله ی اصلی ورک شاپ ها بدل می شود؟

تفکر به همه ی اینها در فضای زندگی ایرانی ما، و دنبال کردن دقیق رخداد ورک شاپ های سینمای مستند ایران، امری حیاتی برای کسب آگاهی درست برای ماست. نقش این ورک شاپ ها در پاسخ به ضروریات امروزین مستندسازی و گسترش آن را باید درست درک کرد.

پس اولین آسیب در مورد سازماندهی ورک شاپ ها همین عدم شناخت واقعیت آن، علت وجودی آن، ضرورت شیوع آن در جهان و در این مقطع در ایران، نسبت آن با دیگر پدیده های نوی زندگی کنونی ما و تحول دیدگاه از آفرینش هنری به طور کلی و مستندسازی، تغییر فهم از تخصص و راه های تازه ی آموختن، اهمیت تجربه های فردی و قدرت افزایش آن به دانائی های کلاسیک، تغییر فهم از کلیات، و اهمیت سبک ها و راه های فردی و رهاتر، و بر هم خوردن رابطه ی استاد و شاگردی، رهائی از تنگ نظری آموزش قدیمی، اهمیت داد و ستد جمعی و اهمیت گفتگو و دست و دلبازی بیشتر در برقراری ارتباط بین مدیر یک پروژه ی تولید هنری جمعی و افراد آن، مقتضیات تولید انبوه و رسانه ای و بالاخره نقش محصول دیجیتال در نفی ارتباط بین استاد و شاگرد خارج از محیط رسمی آموزش آکادمیک …

در واقع باید بگویم انواع آگاهی های نو و اصلی و تحول درک از آموزش، فیلم مستند، مستندساز تازه کار، راه انتقال تجربه، آموختن خودمان از خودمان، فضای آزادتر مفاهمه و پرورش، فراتر از استاد/ پدر همه چیز دان پر مدعا و شاگرد حرف شنو، نفی سوء استفاده از انحصار  اطلاعات برای ایجاد یک شخصیت احتکار کننده ی دانائی و … همه و همه در پیدایش ورک شاپ ها نقش داشته است. حال اگر این یا آن بنا نهنده ی ورک شاپ انگیزه های ملموس شخصی داشته، بدیهی است این حالت فردی نفی کننده ی آن واقعیات پدیدار شدن یک راه جهانی نیست. پدیده ی ورک شاپ تجربه ای عمومی است نه ایرانی! حاکم بودن درک غلط و کهنه از آن و بر آن آسیب جدی بعدی است. می دانیم که کار نهادهای محافظه کار و تفکرات محافظه کار، نگاه مکانیکی و تفکر متظاهر به آکادمیک بودن (که اتفاقاً آن نمایش اش با یک تلنگر پودر می شود و فرو می ریزد، زیرا واقعاً فاقد همان ارزش های پژوهشگرانه و دانش سیستماتیک و مضبوط و منظم آکادمیک است) آن است که فرصت طلبانه بپرند بر سر هر پدیده ی نوئی مثل ورک شاپ ها، و در حالی که آن را تبدیل به کلاس های بی روح به شیوه ی آنالوگ! کرده اند و کاریکاتور همان آکادمی را تکرار می کنند، مدعی تشکیل کارگاه شوند.

کارگاه مستند امروز، نیازمند نگاه جوان و سرزنده و امروزی در همه ی جوانب است. یک ورک شاپ نمی تواند نمونه ی کاریکاتوری یک کلاس دانشگاهی باشد. از همین جا آسیب دیگر ورک شاپ ها زاده می شود. شما در آن با مطالبی درباره ی شکل گیری ایده، پژوهش و فیلمنامه ی مستند رو به رو می شوید که همه و همه میراث کهنه شده ی فیلمسازی آنالوگ است و در هیچ عرصه ای ماهواً، نگاه و تفکر دیجیتالی  متناسب با پدیده ی ورک شاپ و فلسفه ی کار کارگاهی و جوان ندارد و  روح جوان و نو و امروزی در برداشت از فیلمنامه ی مستند و مستندسازی و کارگردانی و تحقیق مستند در آن غائب است. مثل آن است که شما رامبراند را بیاورید و بگوئید بیا کوبیسم درس بده یا کار براک یا پولاک را داوری کن!!! معلوم است آن رخداد اصیل را دور می ریزد و از ورک شاپ به عنوان یک کلاس درس آنالوگ برای تزریق تفکر کهنه ی فیلمسازی مستند سود می جوید.

اما آسیب سوم هم برخاسته از عدم تناسب تویه و مضمون و نگاه کهنه با اسلوب و ساختار نو است. یعنی شما همان برداشت و شخصیت «استاد» و «معلم»، پدرسالار و مونولوگ و فرمانفرما و حافظ و نگهبان دانائی و علم را داشته باشی و بخواهی مشتی مرید و پیرو طرح ژنریک و مستندساز مشابه و شاگرد وفادار تربیت کنی و با استبداد، حقنه کردن، از بین بردن بیان فردی و سبک شخصی و نگاه تک تک آدم ها، آنها را همانند خود بپروری و آرام آرام به جای شناخت قواعد و سبک و استعداد یک شرکت کننده ی ورک شاپ و رفع اشکالات خود او، ویژگی هایش را حذف کرده و آگاهی و شیوه ی محدود خود را به او تزریق نمائی و مشتی فیلمساز تکراری بیافرینی.

آسیب دیگر ورک شاپ ها گسست یا پیوست کامل به نهادهای رسمی مصرف کننده ی تولید انبوه و جمعی است.

تفکر نو در نهادهای رسمی ما غالباً بسیار کنسرواتیو و حتی می خواهم بگویم عقب مانده است. این دیدگاه آمادگی دارد فوراً با کنسرواتیویست های آنالوگ، که مثل پاره ای روشنفکران سیاسی پا در گل دهه ی چهل و دهه ی پنجاه و شصت مانده اند و بوئی از تحول زندگی نبرده اند و حرف اول و آخر را همان تجربه ی محدود جوانی خود توهم می کنند، گره بخورد و در نتیجه فریاد جوان را دربیاورد. این جوان­ها با روحیه ی آزاد، جوان و تجربه کننده که بسیاری از معیارهای کهنه را کنار می نهند، در ورک شاپ ها و در زندگی و در جهان امروزی راه دیگری را تجربه می کنند، اما با کمال حیرت می بینند پیرو بودن شان به ابزاری برای سرکوب شان در جشنواره ها، ورود به نهادهای حرفه ای جامعه ی محافظه کار و مردودیت در گرفتن سفارش منجر می شود. زیرا این نهادها مونوپول همان مدیریت عقب مانده و همان اساتید پیر شده است که مثل طوطی یک چیز را تکرار می کنند و حاضر نیستند به زندگی توجه کنند و ببیند که مستند امروزی در شبکه های جهانی چقدر متفاوت با «مرد آرانی» است!!!

پیوستگی کامل به فرمان های محافظه کارانه ی نهادهای رسمی در واقع سم است. در جوامع و کشورهای با ساختار دولتی،‌ این خطر مضاعف است. دولت به عنوان سفارش دهنده می تواند استقلال کارگاه ها را در خطر قرار دهد و آنها را از زندگی، پویائی، خلاقیت فردی، مشارکت و دیالوگ آزاد و محصولات مبارک و میمون دور کند. از طرف دیگر گسست مطلق از نهادهای رسانه ای در جوامع دولتی که همه چیز در اختیار دولت است، می تواند سبب انزوای محصولات ورک شاپ ها و تولید جمعی بی فایده شود. تا زمانی که مستندسازان حق فروش خارجی کارشان را به کف نیاورده و مشمول تنبیهات شدید و از کار بیکار شدن می شوند، گسست از رسانه ی داخلی مرگبار است و آسیبی جدی به شمار می آید، همان طوری که گسست از عرصه ی عمومی و فضای غیر دولتی زندگی برای ورک شاپ ها مرگبار است و همان طوری که گسست مطلق از تجربه ی بسیار با اهمیت نسل پیش و آکادمیک کار غلطی است.

زندگی روزمره ی معاصرمان را باید درک کنیم. اگر آن بحث سرشت عمومی و همگانیت تکنولوژی دیجیتالی و کسب حق تولید تصویر برای میلیون ها شهروند را درست فهم کنیم، از اینجا به مسئله ی ضرورت ورک شاپ هائی می رسیم که معطوف به مردم و نه صرفاً مستندسازان هستند.

درک محدود، آنالوگ، مونولوگ و فاقد درک اهمیت انسان شناسی بصری در فضای همگانی شدن و جهانی شدن تکنولوژی، قادر به فهم رابطه ی ضروری و گسترش یابنده ی ورک شاپ های مستند با زندگی روزمره و حضور افرادی معمولی و اقشاری که شوق تولید تصویر دارند نیست، زیرا چنین امری ضربه به پانتئون حرفه ای مستندسازی محسوب می شود. این برداشت بیشتر شبیه آدم تازه به دوران رسیده و ندید بدید و دست به دهانی است که خیلی نسبت به دارائی خود مفتخر است و می خواهد آن را از چنگ همگان و درازدستی مردم محفوظ بدارد. او تفکری کهنه دارد و فاقد درک تحولی است که همه ی زندگی ما را در بر گرفته و همه چیز را به سبب تحول تکنولوژیک کن فیکون کرده، از جمله مستندسازی و حق مختص مستند حرفه ای را!

امروز مستند آماتور همگانی و تصاویر زندگی روزمره ی ثبت شده به وسیله ی مردم، افق آینده ی زندگی و روال آن است و نمی توان مانعش شد. از اینجاست که رفتن به سمت ورک شاپ های جدید متصل به زندگی روزمره و کار و فعالیت آماتوری مردم مهم است و ندیدن آن آسیبی جبران ناپذیر است که صرفاً به عقب ماندگی نگاه کهنه مربوط می شود و زیانش را خود کسانی می بینند که با درک آنالوگ و تخصصی، در قبال رویداد عصر مقاومتی مذبوحانه می ورزند و قادر به درک تغییرات زندگی نیستند و جهان، همان منافع تنگ حرفه ای و کهنه شده ی آنان است.

*        *        *

ورک شاپ ها نه صرفاً یک تغییرشکل و ظاهر، بلکه یک تحول همه جانبه و متناسب با مضمون تحولات نگاه و تکنولوژی عصر است و فضاهای جدیدی را تعریف می کند و آسیب شناسی آن سبب می شود از تبدیل امر نو به امر کهنه و استفاده از آن در خدمت نگاه کهنه و مقاومت در برابر محتوای نوی زندگی جلوگیری به عمل آوریم و به بهترین راه های درک آینده و هماهنگی با آن و ایفای نقش فعال در توسعه ی زندگی، انسان و به ساختارزدائی حقوق و امتیازات جهان کهنه بیندیشیم

*        *        *

تنها یک نکته می ماند که دلم نمی آید نگویم. ما نمی توانیم هم به عنوان آموزشی که حق ویژه و امتیازهای محدود کننده و … دوران آنالوگ را زیر پا می نهد، ورک شاپ برگزار کنیم و هم شکل اجرای آن غالباً محفلی و بی ضابطه باشد. بدون تردید گزینش، حق برگزار کننده، سفارش دهنده و مدیران ورک شاپ هاست، اما حقیقت آن است که غالباً دادن امکان وسیع تر به استعدادها (تا آزادانه تر، بهترین هایشان شکفته شوند) کاری است که بر دوش آموزش کارگاهی است. این کار از آموزش آکادمیک کمتر بر می آید. یک کلاس، ثابت و بی انعطاف تشکیل می شود و شما آزادانه به آن رفتامد نمی توانید بکنید، اما یک ورک شاپ ذاتاً دارای هوای آزادتری است. نه؟