در معماری، حتی برداشت صوری قدیمی که عبارت است از رجوع مستقیم به تصاویر و فضاهای مشخصی که در زندگی روزمره و واقعیت بیرونی با آنها سر و کار می یابیم، فاقد راهبردهائی به سوی خلاقیت نبوده است. هرچند بعدها معماری مدرن با تخیل، ابستره و نظریه ی هنری، نشان داد که برداشت صوری از زندگی، باعث تضعیف قوه ی تصور و خیال می شود و توانائی ذهن را برای خلق مفاهیم ژرف تر بر باد می دهد.

نمونه ی برداشت سطحی ساختمان اس اس گالوستون در تگزاس یا مونمان قایق در لاهیجان است. از آنجائی که ما در حال حاضر به ارزیابی موفقیت معماری معطوف به امر واقع و مستند به استنادات عینی و اشیاء نمی پردازیم، درباره ی خوبی و بدی مشخص پروژه های معماری رویکردگرا و مستندگونه حرف نمی زنیم. همچنان که بحث ژانر مستند دیجیتالی معطوف به زندگی روزمره با ارزیابی و نقد تک تک فیلم ها فرق دارد. قابلیت های اجرا و ساخت یک پروژه ی معماری رجوع کننده به رخدادهای زنده ی زندگی انسان و طبیعت که اعتبار آن را تثبیت می کند، مهم اما فعلاً در بحث ما که متوجه خود این رویداد و اتفاق در معماری است، بی ربط است.

نقش فرا چنگ آوردن جزئیات به طور منضبط و ریاضت گونه در این نوع معماری ولو در تقلید و برداشت صوری از واقعیت و واقع گرائی صوری، می تواند برای مستندسازان ما هم درس آموز باشد. در این باره بوطیقای معماری می گوید :

«تأکید فراوان بر هدف واگرایانه ی فرآیند طراحی، کلید آزادی در به چالش انداختن قوه ی تصور است. معماری که به واقع گرائی متمایل است، تمامی ریاضت ها و نیز زمان زیادی را که برای حل مشکلات لازم است، متحمل می شود و حتی جسورانه ترین پنداشت ها را به واقعیت تبدیل می کند. معماری که انتظام کم تری داشته باشد، اغلب شکست می خورد. آلوار آلتو بهترین مصداق یک الگوی منضبط است، در صورتی که رایما پیه تیلا نماینده ی نوعی برداشت صوری اکسپرسیونیستی است که باید از آن اجتناب کرد».

به سبب آن که پیه تیلا، بهای بسیار گزافی برای استنادگرائی اش می طلبد تا ناممکن را ممکن کند (نظیر خانه ی رئیس جمهور فنلاند) «برای آن که جامعه آنچه را که «دست نیافتنی» می پندارد مورد آزمایش قرار دهد. مؤسسات آموزشی و افرادی که هدف شان خلاقیت است نباید هیچ پنداشتی را از نظر دور بدارند و باید تا آنجا که می توانند در به وقوع پیوستن این امور خلاقه، تهور و تساهل به خرج دهند. اگر چنین تلاش های خلاقه ای از درون ریشه بگیرد و اگر دانشجو یا معمار به راستی لزوم مشاهده ی طبیعت یا هر چیز دیگری را برای الهام گیری و بیان خلاقه احساس کنند، نتایج به دست آمده سودمند خواهند بود».

اگر الهام از زندگی و طبیعت منجر به طرحی با هزینه ی سرسام آور و پیچیدگی های غیر قابل دسترس شود، البته نقض غرض است.

فرض کنید مستندساز بخواهد مستندی زنده از رابطه ی خشن رئیس جمهوری با معشوق پنهانی اش بسازد، مثلاً رابطه ی پنهانی برسکونی با زن های رنگارنگ. معماری که طرح ناممکنی را از زندگی یا طبیعت بر می گزیند شبیه همین کار را می کند مثلاً یک کره ی معلق و بدون هیچ محل اتکاء و ساختمانی شبیه مریخ در فضای ما. این نوع طبیعت گرائی یا رویکردگرائی و برداشت صوری از واقعیت عینی یا مخارج سرسام آور و تکنولوژی بالا، یک رویکرد افراطی به استنادگرائی است. کاربردهای تقلیدی متعال اما بسیار جذاب و ممکن، نظیر کتابخانه ی دانشگاه استکهلم که برداشت صوری از درخت و شاخسارانش است، یا برداشت صوری پیشرفته ی سایبان نیلوفر آبی در میدان له هال نمونه های موفق استنادگرائی صوری است یا موزه ی وایکینگ : «ساختمانی بر اساس فرم تصادم قایق با امواج و شکل گیری فرم آن به مثابه واکنشی به نیروهای چندگانه از قبیل باد، فشار آب و ضربات امواج. ساختمان با تجسم بخشیدن به این ایده ها به اثری هنری ارتقاء یافته است».

*        *        *

پل کله می گوید ارتباط با طبیعت ضروری ترین شرط برای هنرمند است. هنرمند انسان است. او خود طبیعت است. بخشی از طبیعت است در میان فضای طبیعی. در سینمای ایران، هم طبیعت گرائی و هم سوق طبیعی و رویکرد زنده به رخدادهای روزمره به طور طبیعی به عنوان یک سبک با سبک کیارستمی، شهید ثالث و پیروان سینمای رویکردگرا نظیر پناهی، امینی و شهبازی شناخته شده است.

نیما یوشیج، بنیانگذار این جنبه ی طبیعی بودن زبان و سبک در شعر ماست و فروغ، احمدرضا احمدی، شعر پست مدرن و شعرهای کیارستمی وجوه گوناگونی از این گرایش را باز می گویند که درباره ی آنها حرف خواهم زد. در معماری هم شاخه ای از رویکردگرائی استنادی به زندگی و تقرب به طبیعت تأثیرگذار بوده و و دنبال کردن اثر آن در کار معماران به بحث ما مربوط است. یک نظریه پرداز معماری مدرن می نویسد :

«طبیعت همه جا هست. طبیعت تأثیرگذار است و در عین حال می توان ردپای آن را در هر پژوهش خلاقیت جست و جو کرد. انسان ها از طبیعت تقلید کرده اند. ساختن خشت را از درختان فرا گرفته و از گل های وحشی برای خلق سرستون ها الهام گرفته اند. امواج دریا نقش مایه هائی را برای خلق جزئیات گچ بری و تزئینات به آنها بخشیده است. طبیعت در تقلید (تیمسیس) نقشی مرکزی دارد. طبیعت به وضوح در استعاره نیز مرکزیت دارد».

پرداختن به تأثیر طبیعت واقعی و عطف توجه به آن در معماری هم جنبه ی محسوس و هم نامحسوس دارد.

در معماری یونان باستان تأثیر محسوس طبیعت بر ساختمان همواره مهم بوده، تبدیل عناصر طبیعی به خدایان و تجسم معمارانه و انسانی آنها گرفته تا طراحی معابد بزرگ نظیر معبد دلفی بر مبنای قواعد طبیعت و توپوگرافی، نشان این ارتباط معماری و طبیعت از روزگار باستان تا امروز است. عشق داوینچی و کاندینسکی به طبیعت و تأثیر آن بر کارهاشان، نقش طبیعت در کار رومانتیک ها، کارهای طبیعت گرایانه راسکین و آثار معمارانی چون لوئیس سولیوان و فرانک لوید و الوار آلتو، میگل آنخل روشا، و لارنس هالپرین مثال های روشنی از کار آنانی است که از مستندات زنده ی طبیعی بسیار آموخته اند و سبک شان متکی بر توجه به طبیعی بودن و ارزش های پدیده ای است که به خود امر واقع تقرب می جوید (همان گونه که سبک بازی سازی کیارستمی یا شعر رزا جمالی). طبیعت و زندگی روزمره آموزگار این هنرمندان و سرچشمه ی الهام آنهاست و آنها از سبک انتزاعی دوری می گزینند. نقش تزئینی یا همزیستی و وحدت با طبیعت، در هر حال مبین وجه استنادگرای معماری مدرن است (حتی بر کار لوکر بوزیه کوه آلپ و کوه آتوس اثر مستقیم داشته و تأثیر فراوانی نهاده است).

*        *        *

آیا طبیعت گرائی باستانی و دوران رومانتیک و برداشت های صوری، یادتان است؟ اکنون همان اتفاق در معماری پست مدرن ها و دکانستراکتیویست هائی نظیر کان یا زها حدید، با ساخت زدائی برآمده از خام دستی های حاصل از بازتاب تقلیدی، دوباره رخ می دهد که درباره ی آن باز هم کمی حرف می زنیم.

تمرکز روی فرم واقعی یک ساختار طبیغی یا شئی مصنوع انسانی _ مثل همان قایق ـ و ترکیب ماهرانه ی احجام در نیمه ی راه توسعه و تحول که علیه درک کانستراکتیوست های تقلیدی عمل می کند و آن را می شکند، در کار زها حدید به معجزه و جادو بدل می گردد. او از همه ی ایده های شالوده شکنی، تفاوت، پخش کردن اجزا، لایه پردازی، تغییر مکان، مرحله ی بحران و اوج و حضیض در معماری اش سود می جوید. در کارهای مستندگرای او هم این شگردها سبب آشنازدائی و پدید آمدن طرح های بدیع می گردد و به نوآوری او تشخص می بخشد.

زها حدید شرح می دهد که چگونه برای باشگاه پیک the Peak Club) ) (1983-1982)، به طراحی ساخت بنائی پرداخته که ضمن بهره وری از همه ی فنون و تکنولوژی پایان قرن بیستم و ضمن نابود کردن اصول سنتی معماری، طبیعت را نابود نمی کند و در واقع بر صخره ی سنگی یک بنا/ صخره ی گرانیتی همگن خلق می نماید :

«به معنای واقعی طرح بر بام شهر و بر فراز تپه ای برافراشته شده که دور از محیط شهری پر تراکم است و با زمین و آب های پائین آن در می آمیزد. برای اهمیت بخشیدن به شرایط شورانگیز دیداری و ویژگی های مهم طبیعی و عناصر ترکیبی مصالح مختلفی به محل تحمیل شده که به صورت افقی و عمودی یک زمین شناسی سوپره ماتیست (Supre matist) جلوه گر می سازد. معماری مانند کاردی است که کره را می برد، اصول سنتی را نابود و اصول جدیدی را خلق می کند و طبیعت را زیر پا قرار می دهد و هرگز آن را نابود نمی کند.

ابتدا فضای این محل به سمت جنوب گروئنلند خاک برداری می شود … و کوه گرانیتی دست ساختی ایجاد می کند. این تپه ی سنگی گرانیتی جدید، ساختمانی است که در بالای محل قرار می گیرد. بخش خاک برداری شده تا تپه توسعه می یابد و ساختمان هائی برای فعالیت های تفریحی باشگاه جایگزین آن می شود. ساختمان با ستون های معماری روی هم قرار می گیرند و مجموعه طرح هائی را شکل می دهند. اولین لایه که بخشی از آن تا لبه ی صخره ی شرقی زمین کشیده شده، پانزده آپارتمان، مخصوص استودیو با نمای شیشه ای و ارتفاع دو طبقه ای را در خود جای می دهد که به وسیله ی راهروئی در طبقه ی پائین و بالکن هائی در نیم طبقه به هم متصل می شوند. طبقه ی دوم (مثل لایه ای صخره ای) روی طبقه ی اول قرار می گیرد. فرم باشگاه ، همگن با صخره، مثل سفینه ی فضائی فرود آمده بر کوه سنگی است».

انبوهی از پروژه های زها جدید با همین روحیه ی معماری شالوده شکن که ضمناً عمیقاً با توپوگرافی، زمین و طبیعت پیرامون و عناصر زندگی درآمیخته به ما یادآوری می کند که عطف به واقعیات مستند و روزمره تا چه حد در هنر امروزی مهم است.

معماری قایق های زاها حدید و پل تمنر لندن و بسیاری از کارهای او نشان دهنده ی همنوائی با طبیعت و اشیاء واقعی از یک سو و تفاوت بهره برداری پسامدرنیستی او از توپوگرافی و مستندات زمین با کار معماران باستان و رومانتیک دکانستراکتیویست های مدرن است.

شرح او درباره ی هر یک از این پروژه ها، نظیر نمونه ای که درباره ی Peak Club آوردم، آشکارا بر این مستندگرائی شالوده شکنانه و آشنازدایانه و اهمیت عطف به واقعیت زمین/ مکان اشاره دارد که برای ممانعت از طولانی تر شدن مقاله، از توضیح مجدد در خصوص هر یک از پروژه ها چشم می پوشم.

تنها خوب است به پیست پرش اسکی برگیسل اشاره کنم. این ساختمان، بخشی از پروژه ی نوساز میدان المپیک است که جایگزین پیست قدیمی می شود. ساختمان ترکیبی از برج و پل است. از نظر ساختاری، این ساختمان به دو برج بتنی عمودی و یک ساختار فضائی استیل تقسیم می شود. در این بنا برنامه های مختلفی به شکل ساده ی جدیدی ترکیب شده اند که توپوگرافی شیب به آسمان را گسترش می دهند و با فضای پر شیب پیست پرش اسکی همگنی طبیعی دارد. اما مهم ترین ایده ی بنا پیوند با المپیک و مشعل است که با کانسپت نوسازی میدان المپیک ارتباطی مستحکم دارد.