در این سال ها چند جور ورک شاپ فیلم مستند برگزار شده که تا جایی که خبر دارم یا درگیر آن ها بوده ام، این ها هستند :

پنج سال پیش در کنار مهرداد اسکویی و با همراهی ارد عطارپور و چند دوست و همکار تصویربردار و تدوینگر و آهنگساز و صدابردار فیلم مستند، به سفارش حوزۀ هنری شیراز چهار دورۀ فصلی را با حدود بیست و چند مستندساز و مستنددوست شیرازی پشت سر گذاشتیم، کل مسیر مباحث مربوط به موضوع تا عرضۀ فیلم مستند را طی کردیم و گرچه این ارتباط به تولید نمونه کارهای دیداری و نوشتاری پرتعداد و کوچکی در فضای کارگاهی و برای کارگاه هم انجامید، اما در کل، شکل و محتوای این کارگاه بیشتر ترکیبی از مباحث نظری و  انتقال تجارب از سوی ما بود. از میان آن جمع، تنها جواد دبیری پیگیر شد و با همت او چند ماه پیش در چهار دیدار ماهانه در شیراز و ارتباط های تلفنی و ایمیلی بین این دیدارها با پنج فیلمساز شیرازی (که جز دبیری هیچ کدام از آن بیست و چند حاضر کارگاه پنج سال پیش در میان شان نبود!) پنج فیلمنامۀ مستند با هدف به جریان افتادن برای تولید شکل گرفت.

منوچهر مشیری سه سال پیش و امسال دو کارگاه برای انجمن مستندسازان برگزار کرد؛ کارگاه سه سال پیش با عنوان “مستند گزارشی” و کارگاه امسال با عنوان “از ایده تا متن”. در هر دو کارگاه اهالی صاحب نام هنر و حرفۀ سینمای مستند حول موضوع های یادشده برای حدود ۴۰ نفر در کارگاه اول و حدود ۵۰ نفر در کارگاه امسال از علم و تجربۀ شان گفتند و فیلم های مناسب موضوع ها نمایش داده شد و هنرجویان عمدتا” مخاطب و پذیرا بودند و نه فعال در اجرای کارگاه؛ البته بعداز کارگاه اول، ۱۰ طرح انتخاب شده از ۱۰ مستندساز حاضر در این کارگاه به موقعیت طراحی فیلمنامه در استامبول و تولید در تهران دست یافتند. در هر دو کارگاه فیلمسازان عضو انجمن و بیرون از انجمن از تهران و شهرهای دیگر حضور داشتند. (در یکی دو هفتۀ آتی با او در بارۀ تجاربش در برگزاری این کارگاه ها گفت و گو می کنیم).

با اسکویی و برای حوزۀ هنری در سال های احیر دیدارهای دو روزۀ سالانه ای را با مستندسازان برگزیدۀ حوزه در استان های مختلف برگزار کرده ایم که بیشتر حول مسیر ایده تا فیلمنامه بوده و مسائل و مشکلات آن ها در کارهایشان وسط گذاشته شده و بحث و بررسی جمعی هدایت شده حول آن ها شکل گرفته است.

سه سال پیش با روبرت صافاریان و شادمهر راستین به سفارش فرهنگسرای ارسباران در یک فصل موضوع ایده تا اجرا را وسط گذاشتیم و با حدود ۱۵ مستنددوست دیدارهای هفتگی داشتیم و از ابتدا هم تولید فیلم از خود ساختمان فرهتگسرا توسط تک تک حاضران در کارگاه هدف قرار گرفت. این فضا به نمایش مستمر فیلم مستند در فرهنگسرای هنر انجامید و از همان جا شادمهر راستین آموزش سینمای مستند را در مؤسسۀ “کارنامه” آغاز کرد که هنوز ادامه دارد.

در دو سال و نیم اخیر شکلی از کار تولیدی در فضای کارگاهی برای تلویزیوت را در کنار سعید رشتیان، مهرداد اسکویی و منوچهر مشیری طی کرده ایم که به تولید شش مجموعۀ مستند و حدود ۷۰ فیلم مستند توسط بیش از چهل فیلمساز عمدتا” جوان انجامیده که شرح مسیر و بحث چندوچون آن تا حدودی در یادداشت های ما و فیلمسازان درگیر، در کتابچۀ “تهیه و تولید کارگاهی فیلم مستند گزارشی” آمده و در  word و  pdf کتابچه در سایت ما در دسترس شماست. سه مجموعۀ پرتعداد از این مجموعه ها ( تولید ورک شاپی استامبول با ۱۰ فیلم، “آیینۀ فرهنگ ۱″ با ۱۳ فیلم و “آیینۀ فرهنگ ۲″ با ۱۹ فیلم) با هدایت محتوایی و ساختاری مشاوران پروژه ها طراحی شد، مراحل مختلف ایده گذاری و شکل گیری طرح فیلم و اجرای کارها در مباحث مفصل گروهی و در جمع های دوره ای کل فیلمسازان هر پروژه پیش رفت و سه مجموعۀ دیگر (“تصویرگران انقلاب” با ۱۰ فیلم، “ما هم در جنگ بودیم” با هفت فیلم و “گفتگو با انقلاب” با شش فیلم) به علت فشرده بودن زمان تولید (حدود چهار ماه) به صورت متمرکز و با هدایت مسئولان تهیه و تولید پروژه ها به سرانجام رسید. تفاوت این مجموعه ها با کارگاه های پیشین در اولویت و نقش محوری تولید فیلم ها (و نه آموزش کارگاهی سینمای مستند) بود که تبعات مثبت و منفی خود را هم داشت. هدف، تولید مستندهایی بود برای نمایش در تلویزیون و برای مخاطب عام، که فیلمسازان را با این فضا (مستند رسانه ای و مرتبط با مخاطب) درگیر می کرد و در عین حال چون برآوردها پایین بود و تولید فیلم ها به خود فیلمسازان واگذار می شد، آن ها فراغ خاطر و تمرکز برای به بار نشاندن ساختار و محتوای کارشان را نداشتند. از سوی دیگر، فضای پیشرفت مراحل کار فیلم ها در جمع و در مسیر آموزشی ورای درگیر بودن فیلمسازان، تنها با فیلم خود طراحی شده بود، اما تفاوت زمان های شکل گیری فیلم ها، از جایی به بعد رابطه با فیلمسازان را تک به تک می کرد و از فضای کارگاهی بیرون می برد. این هم بود که چون از ابتدا تولید فیلم ها و مقتضیات آن در وسط بود، کارگاه ها زمان لازم برای کار آموزشی را در اختیار نداشتند و بار لازم آموزشی و درگیر شدن در مباحث نظری مورد نیاز را پیدا نمی کردند.

همایون امامی هم در طول این سال ها به طور مستمر درگیر برگزاری کارگاه هایی در شهرستان ها بوده که می توانید ماحصل تجاربش را در همین پرونده “کارگاه فیلم مستند” در سایت بخوانید.

در دو سه ماه اخیر درگیر تولید کارگاهی جمع و جورتر و حرفه ای تری شده ایم. چهار فیلمساز جوان در فضای تولید چهار فیلم مستند ۵۲ دقیقه ای با بودجۀ مناسب و انسانی! و شرایط تولید حرفه ای قرار گرفته اند. فیلمسازها فقط کارگردانی می کنند و لاغیر (فیلمسازی که تصویربرداری و تدوین می داند، حق ندارد فیلمش را تصویربرداری یا تدوین کند). مسائل و فضاهای حول زندگی و درگیری های شخصی خود فیلمسازها موضوع فیلم هاست و سفارش موضوعی و ساختاری مشخصی بر کار فیلم ها سوار نیست. خلاصۀ کلام قرار است چهار مستندساز جوان چهار فیلم نیمه بلند خوب و حرفه ای بسازند که قابل عرضه در سطح بین المللی باشند و با استانداردهای تولید فیلم مستند در جهان مطابقت کنند.

در دیگر جاهای دنیا کارگاه های فیلم مستند را عمدتا” جشنواره ها یا نهادهای تهیه و تولید فیلم مستند (تلویزیون ها و شرکت های تولید فیلم مستند) برگزار می کنند و به واقع، کارگاه فیلم مستند در چرخۀ طراحی و تولید تا عرضۀ فیلم تعریف و تأثیر خود را پیدا می کند. کارگاه های برشمرده نیز در حدّ بضاعت و تأثیر خود در سینمای کم جان کنونی مان از این سازوکار چندان دور نبوده اند. حوزۀ هنری (برگزارکنندۀ جشنوارۀ “رویش”)، حسین رحیم زاده (مدیر گروه فرهنگ، تاریخ و هنر شبکۀ یک سیما و دلنگران سینمای مستند)، سعید رشتیان (تهیه کنندۀ متمرکز بر فیلم مستند) و انجمن مستندسازان (نهاد پیگیر زیروبالای سینمای مستند) حضور موجه و مؤثری در برگزاری این کارگاه ها داشته اند و این نسبت ها و ارتباط ها به بروز محتواها و ملاط های مناسب در این مسیر انجامیده است. به این ترتیب، سینمای مستند ما به تدریج وارد فضاهای تازۀ آموزشی و تولیدی می شود و به نظر می رسد تجارب همراه و توأمان مستندسازان در این هر دو عرصه، راه برون رفت از حیات باری به هر جهتی کنونی فیلمسازی در سینمای مستندمان باشد.