بخشی از موج سوم مستند سازان ایران که غالبأ کار خود را از دهۀ هفتاد و یا هشتاد آغاز کرده اند خوزستانی اند . اواخر سال گذشته به دعوت باوی ساجد و حوزه هنری به خوزستان رفتم  .

باوی ها لر هستند. ولی باوی ساجد عرب است و باوی از طوایف  عرب خوزستان است. حبیب  باوی ساجد هم بنیان گذار بخش سینما در حوزۀ هنری اهواز است .

ظهر ، فیلم مستند ( هشت دقیقه ای) این چند روز … از  باوی ساجد را در خانه اش دیدم. در حالی که لباس عربی به تن داشت و خانوادۀ مهربانش یک دم از پذیرائی کوتاه نمی آمدند. این چند روز، حکایتِ مبارزات انتخاباتی در اهواز است.  تما م صحنه های فیلم روی دست گرفته شده و باوی ساجد در بسیاری از صحنه های انتخابات حضور دارد. این چند روز می گذرد. آن چه می ماند زندگی و فرهنگ در این سرزمین زیبایی ها و سختی هاست .

داستانی از باوی ساجد را در فصلنامۀ میرزا خوانده بودم. کتاب عصٌابه را نیز در اختیارم نهاد که مجموعه داستان است. عصابه حکایت درد است. حکایت زن عرب در روزهای جنگ . جایی که عاشور صدای مادر را می شنود که از پدر دفاع می کند” این آقا اگه این جور  باهات حرف زده فکر نکن بی کسه … ای شیخه …” و شیخ بودن  در نظام سنتی در طوایف عرب خوزستان معنا دارد. و داستان عبدالماء افسانه ای در فولکلور اعراب خوزستان است. واقعیت عبدالماء را پدر شاید بداند ولی راوی کوچکتر از آن است که آن را بفهمد. تا قبل از تماشای  فیلم شگفت آور عبدالماء از عباس امینی من هم مانند همان راوی چیزی از عبدالماء نمی دانستم.

بعد از ظهر،  فیلم ملف گند ساختۀ محمود رحمانی در  سالن سینما بهمن ( فلسطین سابق ) به نمایش در آمد.  ملف گند  ویدیویی ۵۳ دقیقه ای در یک برداشت است. بعد از نمایش فیلم در سالن سینما، باوی ساجد گردانندۀ جلسه بود و من هم میهمان.  یکی گفت ملف گند سینما نیست. دیگری معتقد بود محمد غدیر زاده بازی کرده است. بر سر ملف گند چون وچرا ادامه داشت. جلسه طوری پیش رفت که  روشن شد محمود رحمانی برای برخی صحنه ها از جمله تلفن و آمدن شخصی به داخل اتاق از قبل برنامه داشته و فکر کرده است. می گفتند محمد غدیر زاده بازیگر است  وغدیر زاده قسم می خورد که بازی نبوده، بلکه زندگی خودش را در برابر دوربین دوباره مرور کرده است. به گمان من  ملف گند یک اثر مشارکتیِ درخشان بود  که با حضور محمد غدیر زاده و محمد رحمانی ساخته شده است .

محمود رحمانی فیلمنامه گوراب را نیز  به من هدیه کرد. کارگران مشغول قطع درخت و خرد کردن هیزم هستند. متا در پائین دشت در حال چراندن گله است. للر بیچارۀ عشق است و عشق در دوردست است. للر با تبر به درخت می زند. در روستا معدن هست اما للر کارگر نیست. للر درخت ها را از بیچارگی قطع می کند، ذغال می کند و می فروشد. متا دختری بیست و سه ساله در دوردست است. سوار بر مادیان و یا در کنار گله ای آن دور ها می گذرد. آهنگ فیلمنامه بسیار تند است. متا هم نماد عشق است، هم مصداق عشق نا فرجام آدمی. امیدوارم روزی گوراب ساخته شود. (گوراب  نام دهی است کوهستانی از دهستان سوسن بخش ایذه).

آماده می شدم برای بازگشت به تهران که آقایی جلو آمد و گفت: همان که گفتید، فیلم مشارکتی بود. شاهد بودن بر گسترش کاربرد شیوه شناسی جدید سینمای مستند حتی در محاورات عادی  برایم شگفت آور بود. بعد آقای نعمت نعمتی را شناختم که کتابی در دست آمد و در مقدمۀ  مجموعه داستان  مثل باران مثل بودن نوشت :”بارانی اگر در کلمات این کتاب هست همه را با مهر تقدیم می کنم به …”.

در این  داستان کوتاه ،گذشته  مثل بارانیست که دائم  بر سر آدمی فرو می ریزد. زیر باران در خیابان های آبادان قدم زدن  و بر رابطه های گسسته اندیشیدن و مانند رگبار ناظر فرود آمدنِ تصویر های ناخوشایند از رابطه های ناپایدار بودن.  اما داستان  دو کبوتر زیر باران تصویر پردازی و عاطفۀ فوق العاده پرقدرتی دارد که با نفت و گرما و فقر  وعشق به سینما انباشته است. وقتی این داستان را می خواندم از سادگی و بی آلایشیِ بچه ها یی که محل بازیشان روی لوله های نفت بود بی اختیار می خندیدم و هنگامی که خواندم :” در حالی که از درد به خود می پیچیدند یکدیگر را در آغوش گرفتند ونگاهشان را ازپنجرۀ کوچک انباری ریختند روی لوله های نفت که چشم اندازشان بود و بغضشان ترکید”  بغض من هم ترکید .

بعد  آقای عارش کوردسالی که او را با فیلم دیوار می شناختم  فیلم تهران ۹۹۵ را به دستم سپردند  و رفتند. فیلمی پژوهشی در بارۀ مسجد سلیمان است. منطقه ای در حاشیه رشته کوه زاگرس که چاه حفر شده در آن توسط دارسی، روز پنجم خرداد ۱۲۸۷ به نفت رسید و به صورت اولین شرکت – شهر صنعتی خاورمیانه در آمد و با تمام شدن ذخایر نفتی اش در دهۀ چهل به تدریج از بین رفت. سال ۱۳۸۰ خانه هایی که در معرض خطر آلودگی نفت وگاز قرار داشتند خریداری شد ولی شهر همچنان برای ساکنان قدیمی اش نوستالژیک است . فیلم با همین حس و در حمایت از ساکنان شهری رها شده در فقر و بوی گاز ونفت ساخته شده است. در آخرین نماها مردمانی را می بینیم که در جای جای خانه های سابق در تپه ایستاده اند. کوردسالی با این نمای چیده شده، از غم غربت می گوید. همچنان که در نفت سفید محمود رحمانی نیز چنین غمی  موج می زند .

سینمای  خوزستان این خاصیت را دارد؛ همچنان که طعم خورشید عباس امینی با فیلمبرداری درخشان رضا عبیات چنین خاصیتی داشت.