معرفی “زاها حدید” :
مایلم شما را با معماری آوانگارد آشنا کنم که ویژگی اش، استنادهای او در معماری نسبت به واقعیت و توپولوژی زمین ما، زمین واقعی است. زمینی که در آن زندگی می کنیم و ارجاع او به این واقعیت واقعاً جذاب است.
دومین دلیلی که “زاها حدید” را برگزیده ام، سرکوفت زدن به خودمان است.
راستش اگر قرار بود از معماران مورد علاقه ام حرف بزنم، آدم های دیگری بودند : کان، ونتوری، کولهاس. من حتی یک جوری با زاها سر عناد دارم. با این همه واقعاً در نمایش آوانگاردیسم گستاخ، فرد مناسب تری از او پیدا نکردم. کمی زاها را بشناسیم :
داراب دیبا تعریف می کند که برای اولین بار زاها حدید را در میان اعضای هیأت داوران انتخاب بهترین آثار معماری معاصر در ژنو سوئیس ملاقات کرده. در سال ۱۹۵۰ در بغداد به دنیا آمده، ریاضیات عالی تحصیل کرده، در سال ۱۹۷۲ وارد مدرسه ی مشهور معماری لندن (AA) شده که یکی از پیشروترین مدارس تجربی طراحی معماری محسوب می شد : «بیشتر بر تجربیات نو در زمینه ی شهود و کشف کانسپت باطنی معماری با تمام نوآوری ها ـ اعم از ترکیب نور و رنگ – معطوف بود».
زاها در اینجا رهائی تخیل را آموخت که به او امکان داد معماری اش را بازتاب زمین و استنادات معماری اش را هماهنگی با زمین و طبیعت و با آنچه جفت و جور کند که پردازش تخیل افکار با الهام از داده های طبیعی نام داده اند و الهام از فلسفه و ادبیات را هم به آن بیفزائید.
رابطه ی او با فوتوریست ها و کانستراکتیویست ها در این مدرسه رخ داد. در این مدرسه است که آوانگاردیسم و شورشگری علیه قواعد رایج و حتی ماجراجوئی در سبک حدید را بارور کرد. رم کولهاس و الیا زنگلیس و هسته ی OMA به رهبری رم کولهاس و شخصیت این معمار نظریه پرداز و استاد که حدید را در همه ی صحنه های دوران جدید غوطه ور کرد، به جسارت های حدید افزود.
رولان بارت، ژاک دریدا، فرانسوا لیوتار، زبان شناسی و شالوده شکنی !
دیبا در مقدمه ی بناها و پروژه ها که انتشارات کروکیوز برای زاها حدید درآورده و عدیلی آن را برگردانده، آورده است : پیرو مباحث جدید نظریه پردازی در معماری معاصر ـ به ویژه نظریات شالوده شکنی ـ بسیاری از مفاهیم جدید مانند تغییر مکان، روی هم قرارگیری، لایه پردازی، مرحله ی بحران اوج و حضیض، پخش کردن اجزاء، پیروی از تفاوت، تداوم سطح، فضاهای میانه و بسیاری مفاهیم جدید موجب می شود که الگوی سنتی معماری به تولیدی با رویکردی تجربی و نو تبدیل شود که حاصل آن کثرت اجزاء و در نهایت، پیچیدگی مفهوم کلی است. مسأله ی برش های افقی و عمودی و نظریه ی ایزوم و تانمودن مجموعه های ژیل دلوز، از همان دسته میل به کشف لایه های غیر آشکاری است که می تواند در معماری ظهور یابد.
پیروان این نظریات مانند گیپنس، دانیل لیب کیند، رم کولهاس، کوب هیمل بلا، فرانک گری، اریک موس، مورفوزیر، آسمتوت، هانی رشید،دفتر FOA و انریک میرالس، هرکدام گشایش هائی حرفه ای در میل به شکافتن هسته ی جا افتاده ی فضا به وجود آورده اند که بسیار قابل توجه است. ولی کار زاها حدید تا حدودی تفاوت ماهوی با آثار این معماران دارد. حدید از یک سو، دارای جهانی ارگانیک و تأثیر از زمین و طبیعت در بطن خود می باشد و از سوی دیگر، تحولات انتزاعی هندسی را در تداوم مجموعه ای با پویائی حرکت، مانند حرکت عنصری به سوی مقصدی ناشناخته دارد. خطوط به هم تنیده ای که محورهای متعدد خود را در میان شبکه ای پیچیده قرار می دهد، کلیت راز گونه ای را به وجود می آورد که برخی منتقدان، آثار حدید را به جسمی آسمانی تشبیه نموده اند که گوئی کره ی دیگری را به زمین پیوند داده است … مثلاً مرکز علمی شهر ولفزبورگ آلمان که در سال ۲۰۰۴ به پایان رسید، با به چالش کشیدن نقطه ی ثقل و مصالحی نسبتاً سنگین، مفهوم پویائی، تعلیق و حرکت را به شکلی نو و با گشایش های آزاد هنری در بر دارد که خود شاخص هویتی معماری تبدیل شده است و در پیام خود کلیات مبانی نظری پیشروی معماری روز را به همراه دارد.
زاها حدید برخلاف تعداد محدود آثار ساخته شده، در سال ۲۰۰۴ برنده ی جایزه ی پریتز برگر شد که آن را می توان معتبرترین جایزه ی معاصر جهان دانست.
نمونه : مسجد بزرگ استرانسبورگ
برای یاد گرفتن آوانگاردیسم و رابطه ی رشته های هنری و گرایش به استناد و عناصر زندگی روزمره و الهام از واقعیت پیرامون در کارهای جسورانه، پروژه ی مسجد بزرگ استرانسبورگ را انتخاب کردم.
نه، نشد! نمی خواهم کار هنری و مذهب و متافیزیک و فیزیک همه را با هم قاطی کنم؛ تنها می خواهم از آوانگاردیسم معماری یکّه و درگیر با موقعیت هایی واقعی حطّ ببرید: زاها (زها) حدید، هنرمندی است که مستندسازان از او فراوان می توانند بیاموزند. گستاخی، قاعده ستیزی و قدرت و ابتکار بی سابقه ی او عالی است؛خصوصاً در مقابل ویرانگری و تحجر ما.
همین یکی دو روز پیش من و پیمان، دوستم رفتیم به یکسری بقعه های با معماری محلی در اطراف لاهیجان سری بزنیم. مثل اینکه گرگ افتاده باشد در گله، بناها، یکی یکی و همه شان لت و پار شده اند و به جایش ساختمان های بلوک سیمانی با گلدسته های حلبی زشت و زرد اکلیلی بنا کرده اند. بعدش هم به یاد مسجدهای بی قواره و نامتناسبی افتادم که بعد از انقلاب بنا شده؛ از جمله همین مسجد میدان فلسطین تهران که هیچ ربطی به آن میدان کوچک جمع و جور ندارد و تازه ذره ای از حس زمان، خلاقیت آدم های امروز و معماران کنونی و نوآوری عصر ما در آن نیست. ما همان طور مسجد می سازیم که در زمان بنی امیه و بنی عباس، و هیچ ربطی هم به سلیقه ی پیامبر (ص) و ائمه (ع) ندارد و با جزمیت و تحجر به سلیقه ی سلاطین هزار سال پیش چسبیده ایم و آن را معماری اسلامی جا می زنیم.
اما ببینید زاها حدید چه کرده. حدید یکی از مشهورترین معماران پست مدرن، یک زن معمار عراقی از کشور همسایه ی ماست که در لندن درس خوانده و بیشتر درباره اش خواهم نوشت، ولی نکته ی مهم را باید بگویم و آن اینکه وقتی پروژه های غافلگیر کننده ی کسانی چون طرح میرمیرانی برای یک کار نوآورانه کنار گذاشته می شود و طرحی که حتی سوم هم نشده برای ساختن انتخاب می گردد و ما محروم از یک معماری جذاب و نو می شویم، چاره ای جز این نداریم که برای جبران این محرومیت، هرچه بیشتر خود را از طریق آشنائی با رویدادهای آوانگارد سراسر جهان تربیت کنیم که دچار تار عنکبوت ذهنی نگردیم.
مایل نیستم با توضیح فنی پروژه و فضای داخلی و خارجی و فضاهای متفکرانه ی مسجد برای رها شدن از جهان خارج و ایجاد یک حس قدسی در جای جای آن وقت تان را بگیرم؛ بدیهی است که در این پروژه هوش بزرگی برای تعریف فضاها و سمت گیری به سوی قبله و هماهنگی با رودخانه به کار رفته است. همان طوری که حدید می گوید دعوت به مسجد با استفاده از دو عنصر نور و صدا صورت می گیرد و پژواک و نمایش نور طبیعی در مسجد استرانسبورگ اهمیت دارد. با این وصف اینها نکته ی اصلی توجه من به معماری جدید نیست.
حتی این هم مهم نیست که حدید می گوید ما ایده ی هندسه ی اسلامی را برای گسترش فضای شکسته انتخاب کردیم زیرا به مصالح اولیه ی ما، شکستگی قوس های بتن تقویت شده را می دهد. این قوس، به ترتیب لایه ی دوم صفحه ی بتنی پراکنده ی شیشه و سرامیک را حمایت می کند و اثر موزائیک با پوسته ی خرد شده را که ترکیب غیر منتظره ای از نور و صدا ایجاد می کند، پدید می آورد. رنگ آمیزی ساختمان با بتن دانه دانه ای سیاه و سفید، نمائی از سرامیک فیروزه ای رنگ و عناصر شیشه ای مات به وجود می آورد و …؛ خب، هر معماری، بالاخره یک طور کارش را توضیح می دهد.
زاها در طراحی این مسجد بیش از هر چیز، متکی بر ذهنی رها، عصیانگر، ساختارشکن و آوانگارد بوده. اگر اینها نبود، هرگز نه پروژه ی مسجد بزرگ استرانسبورگ فرانسه زاده می شد، نه مرکز علمی شهر ولفزبورگ آلمان و وین، نه مرکز هنر معاصر روزنال در سین سیناتی و نه مرکز مگی در بیمارستان ویکتوریا برای بیماران سرطانی. این جسارت و توان آموختن و رها کردن قواعد تکراری، همان چیزی است که یک مستندساز هم هر بار در برابر هر پروژه و موضوع روزمره باید در خود پرورش دهد.
نکته ی دیگر توجه حدید به عناصر واقعی محیط طبیعی، توپولوژی زمین، حرکت رود و مسیر باد و پویائی حاصل از هماهنگی با عناصر مستند طبیعت در تخیل معمارانه است، و بالاخره آغوش باز او به سوی تکنولوژی و امکانات نوی آن؛ چنان که تجربه ی مستندساز در عصر انقلاب دیجیتالی مبتنی است بر افق هائی که تکنولوژی برای تقویت و قوام جاری ساختن زندگی در هر کار نوآورانه و آوانگاردش فراهم می آورد.
غرابت و عجیب بودن، یکی از شگردهای حدید است. شجاعتی که او در ایجاد غرابت و استقاده از هر چیز برای ایجاد پویائی، شکست، تعلیق، غافلگیری و بر هم زدن برش های کلیشه ای افقی و عمودی دارد، مثال زدنی و آموختنی است و همین طور بی محابا تبدیل کردن فلسفه، نظریه و ایده ی انتزاعی ادبی به معماری از فکرهای دریدا تا ژیل دلوز، از لیوتار تا کانستراکتیویست ها در نقاشی، از رولان بارت تا زنگلیس. این گستاخی و بی اعتنائی به دگماتیزم و تحجر و پذیرش اتهام دشوارسازی و پیچیده نمائی، از او معماری بنیانگذار ساخته است.
در همین مسجد بزرگ استرانسبورگ، تبدیل خوشنویسی به معماری باور نکردنی است. ساختار کل بنا بر اساس خطوط چرخشی خوشنویسی اسلامی شکل گرفته است. او می گوید نماد خوشنویسی اسلامی در خطوط چرخشی و بخش های مختلف ساختمان ظاهر می شود. خوشنویسی یک لایه نیز، به صورت بخشی از پوشش داخلی ـ به ویژه سالن نمازخانه ها ـ استفاده می شود. دست خط زیبای «طالوت جلی» بسیار خیره کننده است. آیه هائی از قرآن انتخاب و توسط استاد خوشنویسی اجرا می شود و پس از آن، با چیدمان معماری مورد مقایسه قرار می گیرد.
الگوهای هندسه ی اسلامی، نماد نظام و روش شناسی طرح است که اغلب از فضای قابل لمس پوشیده می ماند؛ جائی که این الگو و نظام، از ابتدا زمینه ای برای رسیدن به حس هارمونی و تناسب در معماری اسلامی ایجاد کرده بود و نقطه ی آغاز و الهامی برای این طرح محسوب می شد.
بدین سان، وقتی ما به بنای مسجد می نگریم گوئی با فرود کلمه های مقدس الله بر زمین مواجه شده و به تماشای آن ایستاده ایم. خوشنویسی، همچون یک مدرک در زندگی واقعی و کلام الله چون یک امر عینی در زندگی روزمره ی مسلمانان، در معماری پسامدرنیستی زاها حدید به آفرینش یکتای بشری بدل شده است که صرفاً با ذهنی آوانگارد و ستیزنده با تحجر و کلیشه های معمارانه می تواند این شاهکار را پدید آورد و به آسمان هدیه کند : طرح مسجد بزرگ استرانسبورگ!
و هر مستندسازی باید این را به یاد داشته باشد.
