می خواهم یک آوانگاردیست ضد آوانگارد، یک شالوده شکن حرفه ای را به شما معرفی کنم که گستاخی، ارجاع به زندگی و جنون شیوه ی کار اوست : زاها حدید!
واقفم که صرفاً با مطالعه و علاقه و درگیری با معماری به طور حاشیه ای، نمی توان مدعی ارائه نظرات حرفه ای در این عرصه شد.
در واقع قرار هم نیست به عنوان یک کارشناس معماری، آوانگاردیسم و ارجاع به واقعیت مستند را یادآوری کنم. گاهی هم که به کنفرانس ها و همایش هائی که معماران و شهرسازان سازمان دهنده اش هستند دعوت می شوم، همین منظر بین رشته ای، رابطه ی معماری و شعر و فلسفه و سینمای مستند، مرا به سخن وا می دارد. حرف هایم در پژوهشگاه مردم شناسی سازمان میراث فرهنگی و یک همایش سینما و معماری و فرهنگسرای آسمان و دانشگاه تهران نه از منظر یک داور بلکه یک دوستدار معماری و شعر و سینما بود و این یادداشت هم چنین است، نه بیشتر.
* * *
موضوع معماری و آوانگاردیسم و مستندگرائی پسامدرنیستی “زاها حدید” را در یک نوبت نمی توان گرد آورد. آشنائی من با او داستان دارد.
هنوز وارد قرن بیست و یکم نشده بودیم. دور استخر لاهیجان می گشتیم و از نابودی بافت قدیمی شهر و بناهای ارزشمند و معماری زشتی که گرداگرد یکی از زیباترین سایت های طبیعی گردشگری ایران ـ همان استخر پای شاه نشین کوه ـ قد بر می افراشت حرف می زدیم. آن تخریبی که به اسم نوسازی در این شهر با قدمت معماری شهری چندین و چند قرنی دارد صورت می گیرد و تاتار نمی توانسته این چنین هویت های شهری گرانبها و میراث غنی آن را به یغما ببرد که مدرنیزاسیون تحت فرمان آقایان مدیران جاهل و بی مسئولیت پنجاه سال اخیر و سوداگرانی که شهر را به حراج نهاده اند، به غارت برده است.
آن زمان صمد توانا، آرشیتکت و نقاش لاهیجانی، طرح مدرسه ی ایرانی هایش در امارات برنده شده بود و داشت کوچ می کرد و دوستی ما با علایق معماری من محکم تر می شد. من با کارهای زاها حدید به وسیله ی او آشنا شدم و بدیهی است آوانگاردیسم و جنون و جسارت حدید مرا گرفت. هرچند پس از سال ها، امروز زاها حدید رایج تر و شگفتی ام از کارهایش و از او کم تر شده است. حتی گاه حوصله اش را ندارم. اما هنوز یک مثال کم نظیر از تفاوت و آوانگاردیسم است برای من. با معرفی او می خواهم بگویم : «وقتی در رشته ی گرانقیمت معماری، می توان این همه ساختارزدا و متفاوت و نوآور و گستاخ و شورشگر علیه قواعد سنتی بود و وقعی به غوغای استادمآب ها نگذاشت و حتی از دادائیست ها چیزی برگرفت و اجرا کرد ـ که شرطش طرح خلاق و ژرف اندیشانه برای کار نو است ـ و وقتی می توان چنین مفهوم جاهلانه، عقب مانده، تقلیدی و آکادمیک با استایل بودن را به مسخره گرفت و با «بی استیل بودن»، به اثری سرشار از زندگی فورانی در هر امر طبیعی و روزمره، به اتفاق، به شعوری فراتر از استادمآب های تار عنکبوت گرفته که از تدریس استیل نان می خورند دست یافت ـ به شرطی که دست یافت ـ و وقتی بی اعتنائی به قواعد هر جائی، کار را به تولد بی قاعدگی و قاعده شکنی رها و خلق امر نو می کشاند، پس چرا ما در مستندسازی، با رها کردن محافظه کاری و قاعده های بچگانه، به آزادی و کشف دست نیابیم؟ تنها به یاد داشته باشیم که کار ناقص و خام و سطح پائین با کار آوانگارد و عصیانگرانه فرق دارد. ما از فکرهای عجیب و غریب نباید بهراسیم و علیه آن موضع بگیریم. ما نباید حکم کسانی را داشته باشیم که به جای تر و تمیز کردن یک نوزاد و ایفای نقش خود در مراقبت و نگه داری از او، شروع می کنند به نوزائی حسد بردن و کمر به قتل امر نو بستن و ویران کردنش!
از آنجائی که حرف زدن از زاها حدید و آمیختگی معماری اش با طبیعت اطراف و قدرت مستند این معماری، ضمن آوانگاردیسم، شالوده شکنی و قدرت تخیل باور نکردنی اش، آموزش های فراوانی برای رهائی ذهن ما دارد، او را برای بحث آوانگاردیسم ضد آوانگارد برگزیده ام. خدا پدر پیروز را بیامرزد که همیشه برای مستند تلویزیونی هم یک فضای شخصی و سرزنده قائل بوده و مقابل کلاس های خشک اندیشانه ایستاده، وگرنه این روزها از هر طرف با فکرهای من درآوردی علیه چهره ی آرتیستیک مستندسازی رو به رو می شویم. حتی چیزی به اسم مستند رسانه ای سبب شده است که عده ای بپندارند در این ژانر باید از هر نوع کار آرت و هنری و خلاقیت و حتی شخصیت چشم پوشید. یعنی در حالی که مستند رسانه ای در شبکه های جهانی، دوران گزارشگری غیر خلاق را پشت سر نهاده و حتی ژورنالیسم امروزی در گزارش های خود، از انواع شگردهای هنری و داستانی مدرن سود می جوید، پاره ای از دوستان مثل جن از بسم الله از ظهور ارزش های نو در مستندسازی و شخصیت فردی ـ ولو در مستندسازی رسانه ای ـ می گریزند و آن را قاعده ی مستند تلویزیونی اعلام می کنند! ولی باور کنید چنین درک های بی روحی در جهان آفرینش بشری یک خرافه است.
زاها حدید و معماری او به ما آموزش می دهد که امر مخاطب عام یک مفهوم ثابت نیست، و با توسعه ی سطح فرهنگ و تجربه ی جهانی به مرور بسیاری از تجربه گری های جدیدتر و آرتیستیک وارد آثاری می شود که برای مخاطب عام تهیه شده و قبلاً قابل هضم نبوده و حالا جذابیت یافته و نباید در کار مستندسازی تا این حد نگاه عقب مانده و کنسرواتیو داشت و معنای هالیوودی از سبک و استایل، به مثابه قواعد کتابی ارائه داد.
حدید تنها طراح بناهای لوکس اشراقی نیست، بیمارستان و بخش سرطان کودکان هم می سازد.
این حرف در مورد مستندسازی رسانه ای هم صدق می کند و مقدم بر آن درباره ی کل مستندسازی بیشتر راست می آید. زاها حدید ها ما را از گیر کردن در مرداب و قیر عادت و کهنگی به بهانه ی مخاطب رسانه ای می رهانند. این نکته را نگه داریم و باور کنیم مستند از معماری برای آوانگارد بودن چیزی کم ندارد؛ تا بعد.
