یک توضیح :

همایش “تهیه و تولید کارگاهی فیلم مستند گزارشی” که روز ۱۴ تیر ماه در خانۀ سینما برگزار شد، به معرفی تجربه ای پرداخت که در دو سال و نیم اخیر با حضور بیش از ۴۰ فیلمساز عمدتا” جوان، به تولید بیش از ۶۰ مستند گزارشی انجامید. جز یک مجموعۀ ۱۰ بخشی که در کارگاهی در تهران و استانبول به سرانجام رسید، پنج مجموعۀ دیگر برای شبکۀ اول تلویزیون ایران ساخته شد. در همۀ فیلم­ ها برای طی کردن مسیر موضوع، ایده، تحقیق و طراحی فیلمنامۀ فیلم ها برنامه وجود داشت و وقت گذاشته شد و هدف این بود که کارگردان پیش از شروع فیلمبرداری، تصور و تصویر روشنی از فیلم با خود داشته باشد. در سه مجموعۀ این پروژه،  فیلم­ها در فعالیتی گروهی و کارگاهی شکل گرفت و سه مجموعۀ دیگر، تجربه هایی بود برای به نتیجه رساندن فیلم­هایی در زمان کم، اما کماکان در مسیر جدی گرفتن طراحی ایده تا فیلمنامه. سعید رشتیان تهیه کنندۀ سه مجموعه و مجری هر شش مجموعۀ پروژه بود. مهرداد اسکویی و منوچهر مشیری به عنوان مشاور در سه و دو مجموعه حضور داشتند و من هم علاوه بر مشاوره دادن به چهار مجموعه، در دو مجموعه تهیه کننده بودم. در کتابچه ای که در روز همایش پخش شد، نظرات تهیه کننده، مشاوران و فیلمسازان این پروژه گرد آمده است. در روزهای آتی این کتابچه را در سایتمان خواهید خواند. نقدا” نوشتۀ من از این کتابچه پیش روی شماست.

***

دوست داشتم در فضایی دلی ­تر و نزدیک ­تر به ذهن و زبان روزها و لحظات رفاقت ­­ها و کشاکش های این مسیر طولانی (فقط دوسال بود ؟!) بنویسم و قلم را رهاتر و با طراوت ­تر از این نوشتۀ تحلیل ­گر و پرحساب­ و ­کتاب می ­چرخاندم. قطعا”می ­شد، اما حرف­ های لازم این نوشته روی زمین می ­ماند و در این کتاب، که قرار است یک ­جوری گزارش و اطلاع و تحلیل از این تجربه هم بدهد، ثبت نمی­ شد و نمی ­ماند. مخاطب آن حرف ­ها شاید دوستان همراه و اهالی نزدیک سینمای مستند می­ بودند و مخاطب این نوشته چشم و گوش تاریخ ­نگر سینمای مستند ماست که امروز این زندگی ­ها و حرکت ­های فردی و جمعی ما را می­ شنود و می بیند و فردای زمان و زمانه، خود زبان تازه و گویای این تجارب به آیندگان دور و نزدیک خواهد بود.

***

کل آن­چه در بیش از دو سال اخیر در تولیدهای کارگاهی یک مجموعۀ مستند گزارشی در تهران و استانبول و پنج مجموعه مستند در گروه فرهنگ، تاریخ و هنر شبکۀ یک سیما از سر گذراندیم، حول یک موضوع و محور اصلی شکل یافته است : مستندهایی برای مخاطب و رسانه و نیز تولیدهایی در مسیر طراحی و نظارت محتوایی و اجرایی مرحله به مرحلۀ فیلم­ ها (از موضوع و ایدۀ اولیه تا فیلمنامه، و تا اجرا و تحویل فیلم ­ها).

برای طراحی و سازمان ­دهی این ­مجموعه ­ها به چند عامل مهم توجه کرده و به انتخاب ­های اندیشیده ­ای نظر داشته­ ایم :

۱ – خواسته ­ایم تلویزیون را با مستندسازان جوان بیرون از تلویزیون و فضای مستندسازی امروز مان درگیر کنیم، فضایی که گسترده و پرتنوع تولید فیلم دارد، اما فیلم ­هایش راهی به فضای نمایش در تلویزیون پیدا نمی ­کنند.

۲ – و نیز خواسته ­ایم مستندسازهای جوان­ مان، که اغلب به شکل غیر حرفه ­ای، بدون چشم ­انداز روشنی برای عرضه و نمایش فیلم هایشان و بی ­توجه به مخاطب فیلم می ­سازند، با تلویزیون و مخاطب گسترده و نیز با فضای حرفه ­ای تولید فیلم درگیر شوند.

۳ – رسیدن به امکان تولید گسترده و مستمر برای مستندسازان جوان هم برای ­مان مهم بوده است؛ آن ­هم در فضای کاری جمعی و کارگاهی که در آن، فعالیت منضبط و با برنامه، مرحله ­بندی تولید فیلم و توجه خاص به مسیر “ایده تا فیلم­نامه”ی فیلم ­ها مبنای کار و روابط قرار گرفته است.

۴ – این نوع فیلم ­ها را مستند گزارشی و رسانه ­ای نامیده­ ایم (و نه مستند مؤلف یا جشنواره­ ای)؛ مستندهایی مرتبط با مخاطب گسترده، بیش ­تر متکی به جذابیت موضوع و ایده و نیز اهمیت طراحی ایده تا فیلم­نامه در آن­ها (و نه مثلا” تحقیق گسترده یا نگاه استتیک خاص فیلم­ساز)، عمدتا” شخصیت ­محور، اطلاع­ رسان در بارۀ موقعیت یا شخصیت فیلم و قابل اجرا در زمان تولیدی حدودا” شش ماهه.

۵ – روابط چهار جانبۀ تهیه­ کننده، مشاور، فیلم­ساز و سازمان تولید، این نوع تولید­های کارگاهی را به پیش برده است. مشاوران، که تا کنون کم ­تر در تولیدهای این­ چنینی نقش داشته­ اند، در این­ جا نقش هدایتگر ساختاری و نظارت بر شکل گزارشی و رسانه ­ای فیلم ­ها را بر عهده داشته ­اند.

۶ –  موضوع مجموعه ­ها یا پیشنهاد ما بوده یا مرتبط با مناسبت ­های خاص (جنگ و انقلاب). در هر دو حالت مهم بوده که ایده یا توجه خاصی در میان باشد و هر مجموعۀ مستند به فضا و تأثیر خاصی نزدیک شود. در دو مجموعۀ “آیینۀ فرهنگ” ۱ و ۲ ( در ۱۳ و ۱۹ قسمت) شخصیت ­های فرهنگی و ادبی تاریخ ایران موضوع فیلم ­ها بوده­ اند، اما قرار شد از آن­ ها شناسنامه و اطلاعات مفصل ندهیم و مستقیم به آن­ ها نپردازیم، بلکه به تأثیر حضورشان در میان آدم­ ها و فضاهای زندگی امروز، و از جمله بر خود فیلم­ساز، نزدیک شویم و به این معنی فیلم ­ها بیش ­تر برانگیزانندۀ رابطه با شخصیت موضوع فیلم باشند تا پرترۀ مستقیم او، و دعوتی باشند برای ارتباط با او. در دو مجموعۀ انقلاب و جنگ هم (“گفت ­و ­گو با انقلاب” و “ما هم در جنگ بودیم”) به ­سراغ مردم گمنام درگیر با این دو فضا رفتیم و سعی شد موقعیت ­هایی کمتر دیده شده از این دو واقعه به تصویر درآید.

۷ – هر فیلم هر مجموعه را یک کارگردان ساخته است. ایجاد یک فضای کار مستمر و حرفه ­ای برای مستندسازان جوان و پیگیر و پذیرای این نوع مستند (مستند گزارشی) و این نوع تولید (تولید کارگاهی و طی کردن مسیری طراحی و نظارت شده) از اهداف مهم این دورۀ دو ساله بوده است. از این ­رو، انتخاب فیلم­سازها بر مبنای این وضعیت و پذیرش کار گروهی و کارگاهی از سوی آن­ ها انجام شده است.

۸ – رقم برآورد فیلم­ ها کمتر از نصف عرف و میزان معمول تولید فیلم مستند در نهادهای رسمی بیرون از تلویزیون بوده است. در این وضعیت، زمان ­بندی شروع تا پایان هر مجموعه یکی از نکات مهم و محوری در برنامه­ ریزی تولید فیلم­ها بوده است. با برآورد مالی پایین فیلم ­ها، به ­طول انجامیدن فیلم ­ها به تهیه ­کننده، پروزه و فیلم­ساز لطمۀ زمانی و مالی اساسی می ­زند؛ به­ خاطر اتکای دریافت ­های مالی به پیشرفت همراه فیلم ­ها و تحویل مجموعه، ضرر بیش­ تری به فیلم­سازان دقیق ­تر و حرفه ­ای­ تر می­ رساند و چرخۀ تولید مجموعه ­ها را که باید جایگزین یکدیگر شوند، دچار اختلال می­ کند.

۹ –  سعی شد که حتی ­الامکان ویژگی­ ها وتفاوت ­هایی در نوع روابط و نقش تهیه­ کننده و مشاور در مجموعه­ ها طراحی شود واز این طریق به تجربه­ های تازه­ ای در این فضا دست یابیم.

۱۰ – در این مسیر، طراحی مجموعه ­های حرفه ­ای ­تر (مثلا” مستندهای نیمه بلند و بلند) و نیز ارزیابی و نشان­ کردن فیلم­سازان پرانگیزه و موفق و فراهم کردن امکان کار مستمرتر و کارگاه و تولید پیشرفته ­تر برای آنان از دیگر اهداف مورد نظر ما بوده است.

نهایتا” این پروژه با تولید شش مجموعۀ مستند و بیش از ۶۰ فیلم با مختصات ذکر شده، در سینمای مستند امروز ما تجربۀ تازه ­ای را با همۀ زیر و بالاهایش پیش رو گذاشته و نماهای تازه­ای از قابلیت ­ها و ضعف ­های این سینما را نمایان کرده است که در نوشته و جای دیگر به آن خواهم پرداخت. در این­جا می ­خواهم به برخی موانع و جواب ­نگرفتن­ هایمان هم اشاره­ هایی داشته باشم :

۱ – نحوۀ نمایش فیلم ­ها در تلویزیون اغلب نامستمر و گاه آزارنده بود. هنوز هم تا برنامه­ ای مناسبتی یا فوری ظاهر می ­شود، بهترین گزینه برای حذف و کنارگذاشتن، فیلم مستند است.

۲ – برآوردهای مالی پایین پروژه، که در تمام این دو  سال با ضرب­ و ­زور انگیزه­ ها و شورها و تحمل مضایق تاب آورده شد وگره اصلی تداوم این نوع تولید است، مجموعه به مجموعه حداقل تغییرها را کرد و گاه پایین هم آمد. با این وضعیت، تداوم تولید چنین مجموعه ­هایی یا نشدنی است یا به راه­ و­ روالی خط تولیدی گرایش می ­یابد.

۳ – فیلم­ ها در صدا و سیما، با آن­ هایی که در ارتباط مسقیم با این پروژه قرار گرفتند، ارتباط مطلوبی برقرار کرد و خوب دیده شد. مدیریت ­های بالاتر و بالاتر بعید می ­دانم خبر هم  شده باشند. تولید چنین مجموعه ­هایی که تعریف ­شان را نه از سیستم تولید تلویزیونی موجود، بلکه از سازوکار و نیاز­های درونی خود پروژه می­ گیرند، اگر با حمایت خاص روبرو نشود، به دیوار سخت قواعد و دیدگاه­ های همان سیستم تولید تلویزیونی برخورد می­ کند و از نفس می ­افتد. این حمایت در تمامی مسیر دوسالۀ تولید این مچموعه ­ها و تا زمان بقای مدیریت آقای رحیم­زاده، مدیر گروه فرهنگ، تاریخ و هنر شبکه یک سیما، مشفقانه و باورمندانه شامل حال پروژه بود.

۴ – بیش ­ترین تأثیر ما در تهیه و مشاوره، در فیلم های میانه و حرفه­ ای و به بیان گویاتر فیلم­ های بدنۀ پروژه بروز کرد. فیلم­ های خوب پروژه ناز شست خود فیلم­سازان و حاصل جدیت، شور، انگیزه و خصوصیات آن­ ها است و بد شدن فیلم­ ها نیز ناشی از فقدان این همه در میان سازندگانش. ما کم نگذاشتیم.

۵ – ضعف عمومی در میان فیلم­سازان پروژه، که متوجه آن بودیم و برای رفع آن تمرکز را بر طراحی ” ایده تا فیلم­نامه” ی فیلم ­ها گذاشتیم، اهمیت ندادن به تأثیر طی کردن مسیر طراحی محتوایی و ساختاری یک فیلم و نیز کم ­بها دادن به آمادگی فیلم­ساز پیش از شروع فیلم ­برداری و تولید فیلمش بود.  ضعف در دیدگاه و نگاه به موضوع، ذهن ­پردازی، توجه یک­ سویه و مجرد به فرم و تصویرسازی، موضوع­ گرایی، واقع ­نمایی بیش از حد و اسیر واقعیت ماندن، تکیۀ بیش از حد به شخصیت و گریز از ایجاد موقعیت، نمایشی ­سازی و ضعف در طراحی یک روایت جذاب، از دیگر کمبودهای عیان در کار فیلم­سازان جوان ­مان بود.

۶ – تهیۀ یک فیلم یعنی درگیر همۀ امور اساسی یک فیلم بودن، و از جمله درگیر زندگی محتوایی و ساختاری و تآثیرات ناشی از قوت ­های این چنینی یک فیلم بودن. این مقوله هنوز در سینمای مستند و حتی داستانی ما مغفول و ناشناخته است و تهیه­ کننده­ های ما هنوز عمدتا” درگیر مسائل مالی و اجرایی فیلم ­هایند. در نتیجه، حاصل کیفی فیلم­ ها از چشم تهیه­ کننده دور می­ ماند و زمان­ بندی یک فیلم مقوله­ ای کمّی و اجرایی، و نه امری گره خورده به حیات درونی یک فیلم پنداشته شده و برای به ­زمان رساندن فیلم، پیگیری­ های تولیدی اغلب ناموفق و کم نتیجه دنبال می ­شود. یک تهیه­ کنندۀ قوی در درجۀ اول یک فیلم­ بین و فیلم­ شناس درجۀ یک است.

۷ – پروژه­ ای وقت­ گیر و ذهن ­بر بود و از تبلیغ و ترویج آن بازماندیم و از این بابت کم آوردیم. امیدوارم حرکتی که برای معرفی این تجربۀ مستندسازی آغاز شده، در مسیری پرمحتوا و در جهت برانگیختن مباحثی مؤثر، در فضاهایی دیگر دنبال شود.

***

دوران پربار و پرکشاکشی را درکنار مستندسازان این پروژه و سعید رشتیان، مهرداد اسکویی، منوچهر مشیری و همراهان عرصۀ تولید پشت سر گذاشتیم. به همه خسته نباشید می­ گویم.