مستند سازان و تهیه کنندگی و کارگردانی
مستند ساز مستقل کیست؟
اول این که : مستند ساز مستقل یک فیلمساز با چندین شغل است . سیستم خانه سینمای ایران هم اساسأ چند شغله بودن را برای اعضاء خود پذیرفته است . هر یک از اعضاء علاوه بر حرفه اصلی خود ( وانجمن صنفی مربوط به آن شغل) می توانند در یک انجمن دیگر نیز عضو وابسته باشند. اما در واقع هر انجمن فقط از یک صنف می تواند حمایت کند . همچنان که اعضای انجمن مستند سازان می توانند در انجمن تهیه کنندگان هم عضو باشند. در واقع عضویت در انجمن های مستند سازان وتهیه کنندگان ، به صورت دوفاکتو(حتی بالاتر) پذیرش شغلی به نام کارگردان تهیه / تهیه کننده یا تهیه کننده / کارگردان است . اما از وقتی که این دو حرفه در دو تشکیلات صنفی گرد آمدند و هرکدام دارای اساسنامه و دفتر ودستک شدند مسئلۀ سرمایه ( و دستیابی و مدیریت و توزیع ) تا مدت ها مشکل بوجود آورد . و این دعوا را مطرح ساخت که انجمن مستند سازان ( جدا از آن شناخت دو فاکتو و واقعیت های موجود ) در اساسنامه اش هم باید انجمن تهیه کننده – کارگردان ها باشد نه کارگردان ها . در وضعیت فعلی بسیاری از اعضای صنف تهیه کنندگان به شغل کارگردانی مشغول هستند . البته عضو انجمن کارگردان ها هم هستند . بسیاری از اعضای صنف کارگردان ها به مونتاژ می پردازند بدون این که عضو انجمن مونتورها باشند . به کار مدیریت تولید و یا تهیه کنندگی هم اشتغال دارند . در عرف بین المللی حتی به این افراد و شخصیتی مثل مایکل مور که کارگردان / تهیه کننده /نویسنده / مجری است، فیلمساز مستقل خطاب می شود . مستند سازی مثل مایکل مور یک مستند ساز مستقل است . او تهیه کننده / کارگردان و نویسنده و مجری است . در سایت اداره کار ایالات متحده آمریکا خواندم :” برخی کارگردان ها ، ایفای چندین نقش مثل تهیه کنندگی / کارگردانی و یا نویسنده/ تهیه کننده / کارگردانی رابرای خودشان قائل اند . کارگردان موفق کسی است که افراد مناسب را به خدمت بگیرد ویک تیم مؤثر تشکیل بدهد ( راهنمای حرفه ها و صنایع چاپ ۱۱- ۲۰۱۰ ). حالا من به موفق بودن یا نبودن کاری ندارم . همان اداره کار هم احتمالأ نمی تواند این را ثابت کند .
بعضی رفتارهای رسمی مثل رسیدن طرح ها به دفتر وزارت خانه از طریق یک تهیه کنندۀ صاحب دفتر که چند سال پیش رخ داد مستند سازها را به خود آورد که قافیه را باخته اند و باید زیر دست تهیه کننده ها بازی را ادامه دهند. این وضعیت به نفع کارگردان ها و به مدد مدیریت انجمن رفع و رجوع شد ولی همیشه این احساس خطر وجود دارد بدون این که توانسته باشد در برابر آن تهیه کننده های صاحب دفتر را ملزم کند که هیچ فیلمی را بدون رجوع به کارگردان های عضو انجمن مستند سازان نسازد . تا مدت ها ، برخی مستند سازان خود را مغبون احساس می کردند آنها نتوانسته بودند تشکیلات صنفی مناسبی برای احقاق حقوق خود بوجود بیاورند بنابراین بازی را بهم می زدند . خیلی ها تصورشان این بود که باید مدیریت سرمایه را نیز بر عهده داشته باشند و این کار تنها از طریق تغییر نقش صنف امکان پذیر است . البته بعد ها دریافتند که می توانند صنف خود را عوض کنند، کار مدیریت سرمایه را رسمأ بیاموزند و وارد صنفی دیگر شوند و در وضعیت فعلی هم که به صورت دوفاکتو تهیه کننده هستند.
در هر شرایط صنف مستند سازان به اتفاق سایر صنوف مرتبط از جمله صدا بردارها و پژوهش گران و تدوین کننده ها باید وظیفۀ قانونی خود در برآورده سازی حقوق اعضایشان از جمله ایجاد کار و دستیابی به تعرفه های تازه و شیوه های عملی و مطمئن سرشکن شدن عادلانۀ بودجه برای تولید و بین دست اندرکاران فیلم را بر عهده بگیرند. به دلیل چند شغله بودن صنف هیچگاه چنین مجاهدتی در صنف صورت نگرفته از مکانیسم های صنفی برای احقاق حقوق صنفی استفاده نشده است. صنف پدیده ای جمعی است . هر صنفی برای برآورده سازی حقوق اعضای صنف خود تلاش می کند و در مفهوم کلی بویژه شکل خاص خانۀ سینما ، اصناف با یکدیگر در تعامل اند. در صورتی که اصناف به تنهایی نتوانند حقوق صنف مقابل خود را تأمین سازند مراجع بالاتری برای ارجاع وجود دارند. ما تا کنون از این مراجع قانونی استفاده نکرده ایم . بنابراین گاهی بهترین کار، این تشخیص داده می شود که صنف کارگردان ها به صنف تهیه کننده _ کارگردان ها تبدیل شود . که چیز نوظهوری نیست در تمام دنیا هست . از دهۀ چهل و پنجاه هم بصورت رسمی در تلویزیون بود و سابقه دارد . (البته آنها هیچگاه مستقل نبودند به یک دلیل ساده : چون کارمند بودند ).
من یک مستند سازِ مستقل ام
علیرغم این مهم که به اصناف توصیه می شود کارها تداخل نداشته باشند و حتی گاهی صحبت از حراست حرفه ای است . یعنی خانه سینما وظیفۀ خود می داند که از محدوده های صنفی اعضای خود در برابر افراد خارج از صنف حفاظت کند با وجود این، مستند ساز مستقل کسی است که می تواند خارج از هر محدودیتی تمام مشاغل فیلمش را بر عهده بگیرد. بنابراین مستند ساز مستقل ، ضوابط حرفه را به نفع یک حرفه جدید بر هم می ریزد .خیلی از کلاس های آموزش فیلمسازی در واقع مستند سازان مستقل تربیت می کنند . آنها به شاگردان خود می گویند که برای فیلمساز شدن نیازی به گذراندن دوره های مفصل دانشگاهی و رسمی ندارند . آنها در همین کلاس ها هم می توانند مستند ساز شوند .
این صدا که من مستند ساز مستقل هستم به تدریج با مفهومی تازه در در ایران هم دارد شنیده می شود. مستند ساز مستقل نیازی به سندیکا وانجمن ، تهیه کننده وکارگردان ، پخش کننده رسمی و سرمایه دار عضو سندیکا و انجمن ندارد. مستند ساز مستقل برای خودش سرمایه و سندیکا و تهیه کننده و کارگردان و جشنواره و پخش کننده پیدا می کند. اگر در سندیکا ها و انجمن های رسمی پذیرفته نشود برای خودش انجمن و اتحادیه خواهد ساخت و چون حرفشان حسابی است، انجمن های رسمی احتمالأ ( با توجه به جنبش ورک شاپ که با کمک سندیکاهای رسمی و کانال ۴ بوجود آمد) آنها را در رسیدن به اهدافشان حمایت خواهند کرد. مستند ساز مستقل نیاز عصر دیجیتال است. همین که امروزه خیلی ها بدون برنامه ریزی مالی بدون بودجه بندی و مدیریت سرمایه از زندگیِ روزمره تصویر دیجیتالی فراهم می آورند طلیعۀ سینمای مستند مستقل آماتوریِ ایران است. اما اگر بخواهند حرفه ای بشوند یعنی از این راه نان بخورند نیاز به تلاش صنفی گسترده دارند. باید بتوانند سندیکا ها و انجمن های مربوطه را با فکر به حرکت در آورند. این سینما تازه در راه است و شاید بتواند حتی در داخل ایران جشنواره و محل عرضه بیابد.
