توضیح لازم :

آن چه می خوانید، گزارش من از یکی از دیدارهای دو سال پیش “گروه مطالعات سینمای مستند” است. جزوۀ شادمهر راستین که به آن اشاره شده، در دل کارگاه “مستند گزارشی” انجمن مستندسازان در سال ۱۳۸۶ منتشر شد : http://www.peykemostanad.com/1387/SHR-Filmnameh.htm

اعضای گروه مطالعات در زمان این دیدار مانی پتگر، شادمهر راستین، روبرت صافاریان، پیروز کلانتری، محمدسعید محصصی، احمد میراحسان و فرهاد ورهرام بودند. روبرت و فرهاد در سفر بودند و در جلسه حضور نداشتند.

از نظرات راستین در بارۀ فیلمنامه در سینمای مستند در این گفتگو هم می توانید با خبر شوید :

http://www.rybondoc.com/global/index/section/guest/module/discussion/lang/fa/id/68/page/1

*************

در دیدار شهریور ماه ۱۳۸۷شادمهر راستین این موضوع را ، که در نوشتن جزوۀ “فیلم­نامه در سینمای مستند” و بازنویسی آن و نیز در ورک­شاپ­ هایش در بارۀ “از ایده تا فیلمنامه در سینمای مستند” درگیرش کرده، در میان گذاشت : چه­ گونه می­توان به روشی برای تدریس سینمای مستند به داوطلبان غیر دانشجو رسید؟

او به چند ورک­شاپ خانۀ هنرمندان، دانشگاه امیرکبیر، فرهنگسرای ارسباران، اصفهان و دوبی اشاره کرد که تنها ورک­شاپ ارسباران به تولید فیلم انجامید. شادمهر در جمع­ بندی این دوره­ ها معتقد بود گروه آموزش باید به­ طور کلی یا برای هر ورک­شاپ دیدگاه آموزشی داشته باشد و برایش این سؤال هست که آیا می­توان یک دیدگاه و برنامۀ کلی داشت یا نه؟ او حضور فیلم­سازان و ارائۀ تجربه­ هایشان را برای داوطلبان خیلی مفید می­ دید و معتقد بود برای دورۀ “آشنایی با فضای سینمای مستند و مستندسازی” و نیز دورۀ  “ایده­ پردازی و پرورش ایده” (همراه با فیلم دیدن بسیار) به­ نسبت امور حرفه­ ای­تر و تخصصی­ تر (مثل فیلم­برداری، تدوین و …) باید زمان بیش­تری صرف شود تا امکان بهتر و درازمدت­ تری برای ورود داوطلبان به عرصۀ سینمای مستند به وجود آید. برای او تقسیم­ بندی شیوه­ های فیلم­سازی مستند “بیل نیکولز” در ورک­شاپ­ هایش کارآیی زیادی داشته و مشکلات جزوۀ “فیلم­نامه در سینمای مستند”ش ( که در سایت “پیک مستند”در دسترس است) در کارگاه دوبی خودش را نشان داده : بخش تئوریک آن مفید بوده، اما بخش عملی و اجرایی­ اش کاربرد نداشته است. شادمهر می­ گفت برای داوطلبان، فیلمنامۀ مستند یا اهمیت ندارد یا وقتی مهم می­ شود، به یک متن شکل­ یافته و نهایی تبدیل می ­شود و او در جزوه ­اش سعی کرده نشان دهد در سینمای مستند فیلم­نامه یک متن آهنین و سنگین نیست و داشتن آن، در شکل یک متن دو یا بیست صفحه ­ای، به ما کمک می­کند از جریان و مسیر ایده تا اجرا تصوّر منسجم و روشنی داشته باشیم. او ورک­شاپ آیندۀ خود در مؤسسۀ “کارنامه”را سه بخش کرده است : ایده­ پردازی، کارگردانی و از تدوین تا پخش.

شادمهر نظر ما را در بارۀ جزوه­ اش می­خواست و پیش­نهادهامان را در بارۀ تدریس در ورک­شاپ­ های مستند.

من، در جهت تکمیل بحث شادمهر، از تجربۀ تولید “ور­ک­شاپ”ی اخیرمان با ده فیلم­ساز جوان (در استانبول و تهران) گفتم که در مجموعۀ ورک­شاپ­ های دو سه سال اخیر، برایم تازگی داشت؛ چون خود پروسۀ تولید یک فیلم مستند گزارشی، موضوع اصلی ورک­شاپ بود و جدا از تجربه­ های منتقل شده به فیلم­سازان و گپ­ و­گفت­ های متکی به فیلم دیدن­ ها، بسیاری از مواد و مصالح ورک­شاپ از دل قابلیت­ ها و نیازهای فیلم­سازان و مشکلات و مسائل مسیر کار بیرون آمد. نمونۀ شاخص و بسیار مفیدش این­که در این ورک شاپ پیشنهاد شد برای تمرکز بیش­تر بر موضوع فیلم­ ها، ما با یک نفر، به­ عنوان راوی یا شخصیت محوری فیلم، همراه شویم تا هم پراکنده­ گویی نکنیم و هم حس و عطوفت بیش­تری به کار بدهیم. درگیر جور کردن امکان ساختن پنج فیلم در جمع پنج فیلم­ساز حرفه ­ای هم هستیم که این­ بار قرار است فضای ورک­شاپ را میان خودمان تعریف کنیم و شکل بدهیم.

ضمنا” گفتم که جزوۀ شادمهر را کمی ثقیل می­بینم و روش روشن انتقال مطالب دو سه کتاب ترجمه شدۀ موجود در این زمینه (“کارگردانی مستند” مایکل رابیگر، “از ایده تا فیلم­نامه” آلن روزنتال و “نگارش فیلم­نامۀ مستند” سویین) در آن راه پیدا نکرده و اصلا” برایم سؤال است که نسبت جزوۀ شادمهر با این منابع مفید و موجود چیست و او  چه کمبودی در آن­ها دیده و به چه مسئله­ ای در سینمای مستند ما برخورد کرده است؟ در بارۀ ورک­شاپ­ ها هم مهم می­بینم بدانیم ورک­شاپ برای چه نوع فیلمی می­ گذاریم و چه نوع مخاطبی، چون سینمای مستند را بسیار متنوع می بینم و مهم­ترین تفاوت موجود در آن تفاوت فیلم­ های هنری و شخصی با فیلم­های رسانه است که به ورکشاپ­ های متفاوتی می­ انجامد.

احمد میراحسان تاکید شادمهر بر منعطف و راهنما بودن فیلم­نامه، و نه متنی نهایی و آمادۀ اجرا، را مفید و جزوۀ او را برای مبتدی­ ها کارآ دانست و معتقد بود شادمهر فضای مستندسازی ایران و فیلم­ها و فیلم­سازان ایرانی را مدّ نظر نداشته است(مثلا رجوع به تجارب فیلم­سازان). به­ نظر او فیلم­نامه باید با ساختار فیلمی که می­ خواهیم بسازیم سنجیده شود و مسائل فیلم­نامه در دو شیوۀ مشاهده­ ای و انعکاسی متفاوت است. او از تجربه­ اش در ورک­شاپ قزوین گفت که در آن تفاوت مقولۀ “از ایده تا پخش” را در سینمای غیر دیجیتالی و دیجیتالی مطرح کرده است و در ورک­شاپ “چای” در گیلان، با عباس کیارستمی، به ایده­ های غافل­گیرکننده توجه و “نگاه” فیلم­ساز را مهم

کرده اند.

سعید محصصی گفت جزوۀ شادمهر در حد یک مقدمه است و از او در ورک­شاپ اصفهان نکات جذاب و اثرگذاری شنیده که در جزوه از آن­ها خبری نیست. به­نظر می­رسد این جزوه بیش­تر برای خود شادمهر و به­عنوان راهنمای تدریسش مفید است و برای تأثیر بر مخاطب باید زنده­تر و برانگیزاننده­تر نوشته شود.

نسیم نجفی، که مهمان گروه بود، گفت وقتی ورک­شاپ فقط برای فیلم­نامه است و به کارگردانی و تولید نمی­رسد، هنرجو نمی­تواند خودش را بروز دهد، چون رساندن ایده و فیلم­نامه به فیلم کار سختی است و در مرحلۀ عمل است که قابلیت­های واقعی و موانع و ناتوانی­ها خودش را نشان می­دهد.

مانی پتگر پرسید چه­قدر از کارگردان­های مهم دنیا کلاس و ورک­شاپ گذرانده­اند؟ او معتقد بود ورک­شاپ­ها در بعد اجتماعی مفیدند، امادر بعد ارتباط فردی چه؟ به نظر او ورک­شاپ در این بعد تنها باید به فیلم­ساز کمک کند که ببیند، و نه بیش­تر.

میراحسان هم گفت که نگران است ورک­شاپ­ها به اعمال روش­های مستبدانه بینجامد، هم در نظرات طرح شده و هم در نوع رابطه با مخاطبان. او هم بر اهمیت یاد دادن نگریستن فردی تأکید داشت.