باز هم بحث آوانگاردیسم ضد آوانگارد و این بار در موسیقی.

راستش را بخواهید، می خواهم اعتراف کنم این روزها دچار کمای روحی ام. نه آن که فکر کنید آدم نازک نارنجی ای هستم که دچار توهم های عجیب و غریب بوده ام و حال سرخورده ام. کلاً میلم به زندگی است. اما نمی دانم چه ام شده. آدم یک عمر ولگردی می کند و آخر سر می بیند گرفتار یک دور باطل است. تنبلم، زیاد می خوابم، در مغزم حباب های متورمی است که همه ی فضای ذهنی ام را اشغال می کند و کاملاً خالی است. حسی از خلاء و تنگنا.

در این حال و هوا تا بخواهی رها شدگی و جنون مایلز دیویس درمانی پاسخ می دهد. همه ی منع ها، دروغ ها، قاعده ها، همه ی آنچه در زندگی روزمره نمی تواند ترکانده شود، و به فضای باز آزاد رها ختم نمی شود، در موسیقی و شیوه ی فی البداهه و آزادی خواهانه و حتی آنارشیستی کارش، پاسخ روان و سلیسی می یابد و نفس راحتی می کشی و به تو یاد می دهد بی آوانگاردیسم، تنفس در جهان مشکل است.

آدم دلش می خواهد در فضای تجربه ی او غرق شود. موسیقی او شبیه کشوری است که در آن می توانی هر کاری بکنی و کسی جلویت را نمی گیرد. توی خیابان می توانی فریاد بزنی، گوش دختری را که از بغلت رد می شود، بکشی، لباس هایت را در آوری، جفت پا بروی توی ویترین یک جواهرفروشی، در یک مجلس باله با شورت شرکت کنی، و وسط خیابان بخوابی. همه ی عقده های سرکوب شده ی ممانعت تو، با موسیقی او درمان می شود، زیرا مایلز در آهنگ سازی فی البداهه و آوانگارد و نواختن و رهبری سازها، و ترومپت نوازی خودش، و کار دار و دسته اش، هر چیزی را مجاز کرده است. تنها نبوغ است که این وسط کار هر کسی نیست، و جواز ورود به چنین آفرینش فی البداهه ای است که ضمناً همان باعث می شود تا کاری جذاب و سترگ از آب درآید پر از صداهائی که هرگز در موسیقی ها وجود نداشت.

معلوم است که به عنوان یک فرد عضو پلیس و یک شهروند، باید حیات غریزی ات مهار شود. حیات حیوانی تو، با قانون و مقررات مهار زده می شود و این البته امری انسانی است.

تو حق نداری ویرانگر باشی، به حقوق دیگران تجاوز کنی و به دیگران ضرر برسانی، و اینها به آزادی ات حدّ می زند.

موسیقی مایلز دیویس، اما امکان آن رهائی رؤیائی را محقق می سازد که در اعماق حیوان نهفته در درون هر انسان ـ و نیز موجود فرا فرشته که در بهشت محض رهاست ـ موج می زند. تو با این موسیقی رهائی در قلمرو تجربه ی ذهنی و هنر را می آزمائی و خالی می شوی، تخلیه می شوی. حالا که به ضرورت آزادی مطلق در جهان بیرون دست یافتنی نیست، ضرورت تجربه ی این رؤیا با آفرینش آوانگارد یک نابغه ی مجنون پاسخ داده می شود. این است اهمیت هنر آوانگارد و موسیقی مایلز دیویس.

شیوه ی کارش چگونه است؟ تولید صداهائی که گوئی در جنگل افریقا یا در هندوستان شنیده می شود به صورت فی البداهه و نواختن آزادانه در متن جاز.

برخلاف تصور ساده لوحانه، کار آوانگارد، فی البداهگی و جنون، محصول بازیگوشی اتفاقی نیست. نبوغ درونی و استعداد و تجربه گری در سطح استادانه، پشتوانه ی کنجکاوی ها و نوخواهی های مایلز دیویس است. مثلاً او برای رهائی از سکون و کلیشه، به هندوستان می رود. برای آن که از فضای آکوردی در جاز رها شود و فضای جدیدتری را بیابد، می رود دنبال ملودی های جدید. این نوع جستجوهاست که فرق کار خام با جستجوگری جدی را فاش می کند. این کشف و تمرین هاست که به مایلز و موسیقی فی البداهه اش اجازه می دهد در اجرای ملودی با حضور خود ریتم را بشکند. در اجراهای شگفت انگیز او می بینیم که Drammer ایده ی ریتم به مایلز نمی دهد بلکه این مایلز است که ایده ی ریتم را تغییر می دهد. او حتی آماده است به طور سرکش به تغییر خط ملودیک اقدام کند و اگر در این مورد خویشتن داری از خود نشان می دهد برای آن است که به دیگر نوازندگان رحم می کند و می داند آنها توان این اندازه پیشروی را ندارند و باز می مانند.

او رهبر ارکستری است که هیچ نُتی جلوی نوازندگان نمی گذارد. به نظر من کار او با تجربه ی جکسن پولاک و اکسپرسیونیسم انتزاعی به مثابه ی اتفاق فی البداهه قابل مقایسه است. آنها از یک سرچشمه تغذیه می کنند، اکسپرسیون های نوابغی که کار اتفاقی شان، در اعماق ناخودآگاهش خبر از خلاقیت، مهارت و قدرت انتظام بخشی در اوج آشفته سازی می دهد. پخش ملودی روی ریتم که به طور کلی تحت کنترل درون و ناخودآگاه ناب هنرمند فی البداهه و مجموعه ی ذخایر آگاهی او قرار دارد، شبیه پخش رنگ بر بوم و تولید اشکال ظاهراً بی نظمی است که در پایان سرشار از انضباط شوک دهنده ای ست. آنها که ظاهر ساده یا اتفاقی یک اثر آوانگارد را می بینند و تصور می کنند خود هم می توانند به سهولت آن را بیافرینند، قادر به درک آن نیروی یکه و ممتنع نبوغ درونی هنرمند که تأثیرش را بر کار می نهد نیستند. روح آزادی و تربیت پیش رو و سرکش و عطش نوآوری و شخصیت شجاع و نترس هنرمند خلاق، گرد می آید تا علیه زندان قراردادها و کلیشه ها بستیزد. تمرین های سخت، نظم بخشی و سیاه مشق ها یک عمر پشتوانه ی توسعه ی چنین آوانگاردیسمی است. نه کاهلی و نه تقلید! وقتی جامعه ترا از آزادی دلخواه محروم می کند، آوانگاردیسم و فی البداهگی تو را در این تجربه شریک می نماید.

ورود به این دنیا فراتر از مهارت و استادی، ذهن پویا و آزاد و خلاقیت عظیم می خواهد.

در ایران البته بداهه نوازی استادانی چون لطفی یا علیزاده حیرت انگیز است، اما آنها در پی احیاء  و در چهارچوب سنتی و محدوده ی قواعد می نوازند. بداهه نوازی مایلز دیویس اتفاق آزادانه ی مدرنی است که ویژگی اش بنا نهادن نو بر متن یک ویرانگری اساسی است؛ چیزی کاملاً بی سابقه و شجاعانه و نترس و آزادیخواه تا سرحدی که انسانیت مایلز به او اجازه اش را داده است. وقتی که مایلز دیویس را به یاد می آوری، تازه می بینی که نامجو در بهترین روزهای کارهای خلاقش، وقتی در ایران بود، چیزی نبود جز سایه ی جنون او !