دبیر پروژه: پیروز کلانتری
آغاز : بهمن ماه ۱۳۸۹
در پروندۀ پیش رو سینمای مستند دهۀ ۱۳۴۰ ایران را بازخوانی می کنیم؛ عمدتا” مستندهای نیمۀ اول این دهه را، و بیش تر هم وجهی از آن را که هنوز در فیلم های مستند امروزمان عمل می کند و مؤثر است. این وجه، دو چهرۀ متمایز و در عین حال متصّل دارد: فیلم مستند را تنها فیلم هنری و سینمای مستند را سینمای مؤلف دیدن، و دوم، پیگیری رویکرد تجربی سازی و فرمگرایانه (و نه لزوما” آوانگارد) در فیلمسازی مستند. می کوشیم فضای جدل و گفت و گوی مؤثری در نظرات و مطالب ارائه شده شکل بگیرد.
تلویزیون ملی ایران در سال 1345 تأسیس شد. اولین نسل مستندساز این رسانۀ نوظهور را فارغ التحصیلان دورۀ آموزشی فرهنگ و هنر تشکیل می دادند. ایشان در ابتدا قرار بود به استخدام وزارتخانه دربیایند اما به علت اختلافات اداری به تلویزیون رفتند.
اریک هابزبام، مورخ نامدار انگلیسی، معتقد است قرن نوزدهم از سال 1800 شروع نشد، از 1789 ( انقلاب کبیر فرانسه ) آغاز شد و در سال 1900 نیز خاتمه نیافت، بلکه در 1914( آغاز جنگ جهانی اول ) پایان گرفت. وضعیت فیلم مستندِ دهۀ چهل ایران بی شباهت به صورتبندی هابزبام نیست. این سینما شاید از 1340 شروع شده باشد اما یقیناً در 1349 تمام نشده و سایه سنگین آن ـ بخوانید اسطورۀ آن ـ تا اواسط دهۀ هشتاد خورشیدی ادامه یافته است.
باورم بهعنوان یک منتقد این است که اوجگیری مجدد سینمای مستند در دو دههی اخیر بر پایهی تجربههای گذشته (لااقل بهصورت بدهـبستان با گذشته) انجام گرفته و امری دفعی و بهکلی بیارتباط با گذشته نبوده است. این نسل شکوفای دهههای هفتاد و هشتاد بر پایهی گفتوگو و نقد منطقی مستند دههی چهل است که میتواند چنین بشکفد و بدرخشد.
نوشتهی میراحسان با عنوان گاو زرّین سامری دههی چهل (آیا مستندسازی دههی چهل الگوی مناسبی برای همهی دهههاست؟) را خواندم. راستش خواندن مقالهای از او که با حدت و شدت با سینمایی که با آن معارضه دارد (هر اندازه در چشم عدهای و حتی انبوهی از مخاطبان عزیز) برخورد کند، اصلاً دور از انتظار نبود؛ اما …
سینمای مستند دهه ی چهل نخستین حرکت هایش را از دهه ی سی آغاز کرد. حرکتی که در آغاز با دو مؤلفه قابل مطالعه و بررسی است. نخست آموزه های گروه دانشگاه سیراکیوز آمریکا و دو دیگر حرکت های مستقل ابراهیم گلستان. در برابر گروه سیراکیوز و آموزه های سینمایی اش ابراهیم گلستان قرار داشت؛ کسی که بی تردید باید از او به عنوان پدر سینمای مستند ایران یاد کرد.
نوشتههای محمدرضا اصلانی و میراحمد میراحسان را در باره دههی چهل خواندم. راستش از نوشته میراحسان جاخوردم. این که خواسته باشیم بدون هیچ تحلیل تاریخی و مطالعهی شرایط اجتماعی فرهنگی، سیاسی هر مقطع، آنها را با هم مقایسه کرده و این حکم کلی را صادر کنیم که سینمای مستند امروز خیلی خیلی سر تر از مستندهای دههی چهل است، به نظرم استنتاج بیربطی است.
نوشتۀ مفصل احمد میراحسان پیش از نوشتۀ محمدرضا اصلانی آماده بود و طبعا” پاسخ مستقیم نوشتۀ اصلانی نیست. آن ها که نوشته های این دو عزیز را دنبال می کنند، می دانند که نظرات آن ها در بارۀ سینمای مستند گذشته و امروز ایران تقابل آشکار دارد و هر دو هم در این باب صاحب نظرند.
از سوی دیگر اما، با توجه به حرکتهای نمایشی و حضور روشنفکرانۀ نمایشها و گفتو گوها، یک جریان روشنفکری از سوی مجامع دیدار کننده و گفتوگو کننده، که اغلب از فرنگ آمده بودند یا دانشآموختگان رشتههای هنری بودند، چه در تفکر، چه در تولید و چه در تشکل مجامع، شکل گرفت.
شکست سیاسی دهۀ سی، از اواخر این دهه، به بازنگری درمیآید و در دهۀ چهل جریانهای معترض سیاسی را شکل میدهد؛ جریانهای چپ چریکی و مذهبی، به دلیل فقدان آزادی سیاسی و شدت سرکوب پلیسی- امنیتی، جایگزین احزاب و نهضتهای فعال میشوند و نخستین جریانهای دانشجویی معترض، روندی تعیین کننده مییابد و 16 آذر، اسمی آشنا برای جوامع ایرانی- و تاریخ سیاسی ایران – میشود.
می خواهیم در پروندۀ پیش رو سینمای مستند دهۀ ۱۳۴۰ را بازخوانی کنیم. عمدتا” مستندهای نیمۀ اول این دهه را، و بیش تر هم وجهی از آن را که هنوز در فیلم های مستند امروزمان عمل می کند و مؤثر است. این وجه، دو چهرۀ متمایز و در عین حال متصّل دارد: فیلم مستند را [...]
Copyright © 2012 vamostanad.com. S. Zebardast made it.